- 2024’te bilim dünyası, pek çok ilerlemeler kaydedecek.
- Gelişmiş yapay zeka araçları, Ay misyonları, ultra hızlı süper bilgisayarlar ve hastalıklarla mücadele eden sivrisinekler gibi gelişmeler, önümüzdeki yıl bilim dünyasını şekillendirecek gelişmeler arasında yer alıyor.
Bilim dünyası, 2024 yılında pek çok ilerlemeler kaydedecek. Gelişmiş yapay zeka araçları, Ay misyonları, ultra hızlı süper bilgisayarlar ve hastalıklarla mücadele eden sivrisinekler gibi gelişmeler, önümüzdeki yıl bilim dünyasını şekillendirecek gelişmeler arasında yer alıyor.
Yapay zeka gelişmeleri
ChatGPT’nin yükselişi, bu yıl bilim üzerinde derin bir etki yarattı. OpenAI’ın, sohbet robotunun temelini oluşturan yapay zeka modelinin yeni nesli olan GPT-5’i, önümüzdeki yılın sonlarında piyasaya sürmesi bekleniyor. GPT-5’in, GPT-4’e kıyasla daha gelişmiş yetenekler sergilemesi muhtemel.
Araştırmacılar, proteinlerin 3D şekillerini yüksek doğrulukla tahmin etmek için Google DeepMind’ın yapay zeka aracı AlphaFold’u kullanıyor. AlphaFold’un yeni bir versiyonunun da önümüzdeki yıl piyasaya sürülmesi bekleniyor. Yapay zeka; proteinler, nükleik asitler ve diğer moleküller arasındaki etkileşimleri atomik hassasiyetle modelleyebilecek. Bu da ilaç tasarımı ve keşfinde yeni olasılıkların önünü açabilecek.
Düzenleyici cephede ise büyük sorular beliriyor. BM Yapay Zeka Üst Düzey Danışma Kurulu, yapay zekanın uluslararası düzenlemesi için kılavuz ilkeler belirleyecek. Ardından nihai raporunu 2024 yılının ortalarında paylaşacak.
Yıldız hedefleri
Şili’deki Vera C. Rubin Gözlemevi’nin, 2024 yılının sonuna doğru bazı araçlarını çalıştırmaya başlaması planlanıyor. Gözlemevinin 8,4 metrelik teleskobu ve 3.200 megapiksellik dev kamerasıyla bilim insanları, birçok yeni fenomeni ve Dünya’ya yakın asteroitleri keşfetmeyi umuyor.
Yine Şili’de, Atacama Çölü’ndeki Simons Gözlemevi, 2024 yılının ortalarında tamamlanmış olacak. Bu yeni nesil kozmoloji deneyi, kozmik mikrodalga arka planında ilkel yer çekimi dalgalarının izlerini arayacak. Teleskopları 50.000 kadar ışık toplayıcı detektörle donatılacak. Bu sayı, şu anda devam etmekte olan benzer projelerden on kat daha fazla.
Hastalıklarla savaşan sivrisinekler
Dünya Sivrisinek Programı, önümüzdeki yıl Brezilya’daki bir fabrikada hastalıklarla savaşan sivrisinekler yetiştirmeye başlayacak. Sivrisineklere, patojen virüsleri bulaştırmalarını engelleyen ve 70 milyon insanı dang ve zika gibi hastalıklardan koruyabilecek bir bakteri türü bulaştırılacak. Kâr amacı gütmeyen kuruluş, önümüzdeki on yıl boyunca yılda beş milyara kadar bakteriyle enfekte sivrisinek yetiştirecek.
Pandeminin ötesinde…
Dünya, COVID-19 salgınının acil durum aşamasını geride bırakırken ABD hükûmeti, üç yeni nesil aşının denemelerini finanse ediyor. Bunlardan ikisi, hava yolu dokularında bağışıklık oluşturarak enfeksiyonu önlemeyi amaçlayan burun içi aşıları oluşturuyor. Üçüncüsü ise bir mRNA aşısı. Bu aşı, antikorları ve T-hücresi tepkilerini artırarak çok çeşitli SARS-CoV-2 varyantlarına karşı uzun süreli bağışıklık sağlamayı vaat ediyor.
Bu arada Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), mayıs ayında yapacağı 77. Dünya Sağlık Asamblesi sırasında pandemi anlaşmasının son taslağını açıklayacak. Anlaşma, gelecekteki pandemileri önlemek ve yönetmek için dünya çapında hükûmetleri daha iyi hâle getirmeyi amaçlıyor. DSÖ üyesi 194 ülke, herhangi bir hükmünün yasal olarak bağlayıcı olup olmayacağı dahil olmak üzere anlaşmanın şartlarına karar verecek. Müzakerelerin merkezinde, pandemileri önlemek için ihtiyaç duyulan aşılar, veriler ve uzmanlık dahil, araçlara eşit erişimin sağlanması yer alıyor.
Ay misyonları
NASA, 1970’lerden bu yana ilk kez mürettebatlı bir Ay misyonu başlatıyor. Artemis II, önümüzdeki kasım ayında fırlatılabilir. Ay’ın etrafında on günlük bir uçuş için Orion uzay aracı, üç erkek ve bir kadın olmak üzere dört astronot taşıyacak. Çin ise 2024 yılında Chang’e-6 Ay görevi için hazırlanıyor. Başarılı olması hâlinde bu görev, Ay’ın uzak tarafından numune toplayan ilk görev olacak.
Dış Güneş sistemindeki uyduları keşfetmeye yönelik görevler arasında NASA’nın önümüzdeki ekim ayında, Jüpiter’in uydusu Europa’ya doğru yola çıkacak olan Clipper aracı da yer alıyor. Amacı, uydunun yer altı okyanusunun yaşam barındırıp barındırmadığını belirlemek. Japonya’nın 2024 yılı için planlanan Mars Ayları Keşfi (MMX) görevi, Mars’ın uyduları Phobos ve Deimos’u ziyaret edecek.
Karanlık maddenin aydınlatılması
Aksiyonlar olarak bilinen karanlık madde parçacıklarını tespit etmeye yönelik bir deneyin sonuçları, 2024 yılında gün ışığına çıkacak. Aksiyonların Güneş tarafından yayıldığı ve ışığa dönüştürüldüğü düşünülüyor. Ancak hassas algılama araçları ve son derece güçlü bir manyetik alan gerektirdikleri için bu küçük parçacıklar, henüz deneysel olarak gözlemlenemedi.
2024, bilim insanlarının parçacık fiziğinin standart modelindeki en gizemli parçacık olan nötrinonun kütlesini belirledikleri yıl olabilir. Karlsruhe Trityum Nötrino deneyinin 2022’deki sonuçları, nötrinoların maksimum 0,8 elektron voltluk bir kütleye sahip olduğunu gösterdi. Araştırmacılar, 2024 yılında veri toplamayı bitirecek. Bununla birlikte araştırmacıların, minik parçacıkların kesin ölçümünü yapmaları bekleniyor.
Bilinç tartışması: İkinci tur
Önümüzdeki yıl, bilincin sinirsel temeline dair yeni bilgiler ortaya çıkabilir. Bir dizi çekişmeli deneyle iki bilinç teorisini test eden büyük bir projenin, ikinci deneyinin sonuçlarını 2024 yılı sonuna kadar açıklaması bekleniyor. İlk turda, her iki teori de gözlemlenen beyin görüntüleme verileriyle tam olarak uyum sağlayamadı. 25 yıllık bir iddia, sinir bilim yerine felsefe lehine sonuçlandı. İkinci tur, nörobilimi; öznel deneyimin gizemlerini çözmeye daha da yaklaştırabilir.
Gezegeni kurtarıyoruz
2024’ün ikinci yarısında Lahey’deki Uluslararası Adalet Divanı, ülkelerin iklim değişikliğiyle mücadele konusundaki yasal yükümlülükleri hakkında bir görüş bildirebilir. Dolayısıyla iklime zarar verdiği düşünülen şeyler için yasal sonuçlara hükmedebilir. Karar, yasal olarak bağlayıcı olmayacak olsa da mahkemenin gücü, ülkeleri iklim hedeflerini güçlendirmeye itebilir ve iç hukuk davalarında atıfta bulunulabilir.
Plastik kirliliğini ortadan kaldırmaya yönelik bağlayıcı bir uluslararası anlaşma oluşturmayı amaçlayan BM plastik anlaşması müzakereleri, önümüzdeki yıl tamamlanacak. 1950’lerden bu yana dünya, 10 milyar ton plastik üretti. Bunun 7 milyar tondan fazlası, atık hâline geldi. Bunların çoğu, okyanusları kirletiyor ve yaban hayatına zarar veriyor. Ancak araştırmacılar arasında, geçen yıl başlayan BM müzakerelerinin çok yavaş ilerlediği ve amaçlanan hedeflere ulaşılamayacağı endişesi giderek artıyor.
Ultra hızlı süper bilgisayarlar
Önümüzdeki yılın başlarında araştırmacılar Avrupa’nın ilk exascale süper bilgisayarı olan Jüpiter’i faaliyete geçirecekler. Devasa makine, her saniye bir kentilyon hesaplama yapabiliyor. Araştırmacılar, bu makineyi tıbbi amaçlarla insan kalbi ve beyninin “dijital ikiz” modellerini oluşturmak ve Dünya ikliminin yüksek çözünürlüklü simülasyonlarını çalıştırmak için kullanacak.
ABD’deki araştırmacılar, 2024 yılında iki exascale makinesi kuracak. İlki, Illinois’deki Argonne Ulusal Laboratuvarında Aurora ve ikincisi, Lawrence Livermore Ulusal Laboratuvarında El Capitan. Bilim insanları, Aurora’yı beynin sinir devrelerinin haritalarını çıkarmak; El Capitan’ı ise nükleer silah patlamalarının etkilerini simüle etmek için kullanacak.
Derleyen: Nazlı Koyuncu
