İnsan ve diğer memeli bebeklerin cinsiyeti, Y kromozomundaki erkek belirleyici bir gen tarafından belirlenir. Ancak insanlardaki Y kromozomu dejenere oluyor ve birkaç milyon yıl içinde tamamen yok olabilir. Bu da yeni bir eşey geni geliştirmediğimiz takdirde insanlığın sonunu getirebilir.

İyi haber şu ki kemirgenlerin iki türü Y kromozomlarını çoktan kaybetti ve yaşamayı başardılar. Proceedings of the National Academy of Science dergisinde yakın tarihte yayımlanan bir makale, dikenli farenin nasıl yeni bir erkek belirleyici gen geliştirdiğini anlatıyor.

Y kromozomu insan cinsiyetini nasıl belirler?

İnsanlarda, diğer memelilerde olduğu gibi dişilerde iki X kromozomu, erkeklerde ise X ve Y olmak üzere iki kromozom bulunur.

X, cinsiyetle ilgisi olmayan her türlü işi yapan yaklaşık 900 gen içerir. Y ise az sayıda gen (yaklaşık 55) ve hiçbir işe yaramayan çok sayıda kodlamayan DNA içerir. Ancak Y kromozomu, embriyoda erkek gelişimini başlatan bir geni içerdiği için büyük önem taşır. Gebe kaldıktan yaklaşık 12 hafta sonra bu ana gen, testis gelişimini düzenleyen diğer genleri devreye sokar. Embriyonik testis, bebeğin bir erkek olarak gelişmesini sağlayan erkeklik hormonlarını üretir.

Bu ana cinsiyet geni, 1990 yılında SRY (Y üzerindeki cinsiyet bölgesi) olarak tanımlandı. Cinsiyet kromozomları üzerinde bulunmamasına rağmen tüm omurgalılarda erkeklerin belirlenmesinde kilit rol oynayan SOX9 adlı bir genle başlayan genetik bir yolu tetikleyerek çalışıyor.

Avustralya ornitorenklerinin daha çok kuşlarınkine benzeyen tamamen farklı cinsiyet kromozomlarına sahip olduğu keşfedildi.

Ornitorenkte XY çifti, iki eşit üyesi olan sıradan bir kromozom. Bu da memeli X ve Y kromozomlarının çok uzun zaman önce sıradan bir kromozom çifti olduğunu göstermekte. Böylece Y kromozomunun, insanlar ve ornitorenklerin ayrı ayrı evrimleştiği 166 milyon yıl boyunca 900-55 aktif gen kaybettiği anlamına geliyor olmalı. Yani her 1 milyon yılda yaklaşık 5 gen kaybı demek. Bu hızla giderse son 55 gen 11 milyon yıl içinde yok olacak.

İnsan Y kromozomunun yakın zamanda yok olacağına dair iddia bir tartışma yarattı. İyi haber şu ki, Y kromozomunu çoktan kaybetmiş ve hâlâ hayatta olan iki kemirgen soyu biliniyor. Doğu Avrupa’nın köstebek fareleri ve Japonya’nın dikenli sıçanlarının her biri, Y kromozomunun ve SRY’nin tamamen kaybolduğu bazı türler. X kromozomu her iki cinsiyette de tek ya da çift doz olarak kalmış.

Yeni bulgu, insanların yeni bir cinsiyet belirleyici gen evrimleştirebileceği alternatif bir olasılığı destekliyor. Ancak yeni bir cinsiyet belirleyici genin evrimi, riskleri de beraberinde getirir. Cinsiyet genleri arasındaki bir “savaş” yeni türlerin ayrılmasına yol açabilir ki köstebekler ve dikenli sıçanlarda olan da tam olarak bu. Yani, eğer birisi 11 milyon yıl sonra Dünya’yı ziyaret ederse ya hiç insan bulamayabilir ya da farklı cinsiyet belirleme sistemleri tarafından ayrı tutulan birkaç farklı insan türü bulabilir.

Derleyen: Nazlıcan Vatansever