2023, özellikle teknoloji dünyası için yapay zeka hâkimiyetinde geçti. Yabancı sözlüklerde yılın kelimesi listeleri, yapay zeka ile ilgili kelimelerle doldu. Üç büyük sözlük olan Oxford, Cambridge ve Merriam-Webster gibi sözlüklerin yılın kelimesi listelerinde de yapay zekayla ilgili kelimeler başı çekti. Bu kelimeler aslında halihazırda var olan kelimeler ama yapay zeka bunlara yeni anlamlar yükledi.
Cambridge yılın kelimesi olarak “halüsinasyon” kelimesini seçti
Cambridge için yılın kelimesi halüsinasyon (İngilizcede hallucination) oldu. ChatGPT gibi “üretken” olarak adlandırılan yapay zeka modellerinin kendilerine sorulan bir şeyi bilmediklerini kabul etmek yerine uydurma alışkanlığına halüsinasyon deniyor. Sorun şu ki bu sistemler neyi bilmediklerini de bilmiyor çünkü hiçbir şey bilmiyorlar. Çünkü bilmek, bilinç sahibi olan insan gibi canlılara mahsus.
ChatGPT gibi yapay zeka modelleri, aslında kelimeleri ard arda dizen karmaşık kelime tahmincilerinden öte makineler değil. Onların temelde yaptığı iş, kendilerine sağlanan eğitim verilerine benzeyen cümleler üretmek. Eğer bir yapay zeka dil modeline 18. yüzyılda yaşamış ünlü Türk cerrahlarını sorarsanız ve yapay zeka isteğinize uygun bir eşleşme bulamazsa Yozgat’taki Eğitim ve Araştırma Hastanesinden İhsan Türer gibi bir cevap alabiliyorsunuz. Burada yapay zeka için önemli olan tek şey cevabın kulağa makul gelmesi. Yapay zeka, halüsinasyonlarından o kadar emin bir şekilde bahsediyor ki insanlar aldıkları sayısız cevabı sorgulamadan gerçek olarak kabul ediyor.
Halüsinasyonlar, yapay zeka alanında yapıcı amaçla kullanılabiliyor. Yapay zekanın ürettiği görüntüler ve sesler tamamen ve kasıtlı olarak halüsinasyon. Çünkü modelden çıkan sonuçlar modelin eğitim verilerinin bir karışımı oluyor. Yapay zeka modellerinin ürettiği sesler ve görüntüler bazen bunlara sağlanan verinin aynısı gibi da olsa bunların bire bir yeniden yaratısı değil.
Merriam-Webster yılın kelimesi “özgün”
Merriam-Webster, yılın kelimesi olarak özgün (İngilizcede authentic) kelimesini seçti. “Yapay zekanın yükselişiyle birlikte gerçek ve sahte arasındaki çizgi giderek bulanıklaştı.” diyor sözlük.
Özgün kelimesi yepyeni bir tanım kazanmamış olsa da yapay zekanın işgal ettiği dijital alanda artık yeni ve önemli bir anlamı var. Yıllardır kendimizin ya da başkalarının yaptığı bir şeyin özgün olup olmadığı konusunda endişeleniyoruz. Acaba böyle mi giyinsem farklı olurum, şöyle bir paylaşım mı yapsam farklı gözükürüm kaygıları içinde yaşıyoruz. Özgünlük modern tüketicinin bir paradoksu. Şahsına münhasır olmak satın alınamaz veya satılamaz bir özellik. Belki de bu nedenle dünyadaki en değerli ve pazarlanabilir nitelik de bu.
Eskiden bir akımın ya da ürünün bir kişinin kendine has ilgi alanlarını ve seçimlerini temsil edip etmediği konusunda endişelenirdik. Örneğin, bir ünlü marka bir çantayla göründüğünde acaba bunu kendisi mi seçti yoksa reklam mı yapıyor diye düşünürdük. Şimdi ise Papa’nın Balenciaga montunun gerçek olup olmadığını sorgulamamız gerekiyor.
Merriam Webster yılın kelimeleri listesinde Türkçesi daha bulunmayan deepfake de var. Deepfake, intikam pornosu yaymak için kullanılan bir teknolojiden yapay zeka ile anılan genel amaçlı bir terime dönüştü.
Oxford ise yılın kelimesini “istem” olarak belirledi
Oxford yılın kelimesi, az kullanılan bir kelime olan istem (İngilizcede prompt). Yapay zekanın insanların üretimini ilgilendiren yönüyle ilgili, artık iyi bilinen bir tanımı var bu kelimenin.
Bir yapay zeka sistemine mevcut hava durumuna göre bir yazı fikri listesi yapmasını söylediğinizde yapay zekadan bir istemde bulunmuş oluyorsunuz. Elbette bu, aslında istemek kelimesinin isim hali olan istem kelimesinin mevcut tanımlarının bir uzantısı. Aslında birisine “yazdığınızda” ondan cevap almak için istemde bulunmuş oluyorsunuz.
İstemin bilgisayar aleminde kullanımı aslında biraz tersine başladı. Bizim komut satırı olarak bildiğimiz komut istemi (İngilizcede command prompt), ilk bilgisayar sistemlerinden bu yana aslında insan tarafından bir yanıt istiyor. Yani burada ilginç bir tersine çevirme söz konusu. Kim kimi yönlendiriyor? Bizden bir girdi isteyen makine mi yoksa bu girdi komutunu oraya koyan programcı mı?
Oxford için yılın kelimesi nedir merak ediyorsanız, bu kelime rizz. Bu kelime, karizma kelimesinin (İngilizcede charisma) bir kısaltması ve yapay zekanın Selahattin Paşalı gibi tamamen yoksun olduğu bir özellik.
Yapay zeka terimlerinin bu sene sözlüklere sızması kaçınılmazdı. Teknoloji bu kadar hızlı ilerlerken sözlük yazarlarından diğer yılların kelimelerini de merakla bekliyoruz.
Derleyen: İsa Arslan
