06.02.2023 tarihi 04.17’de Kahramanmaraş ili Pazarcık ilçesinde 7,7 büyüklüğünde bir deprem meydana geldi. İlk depremin ardından saat 13.24’te en büyüğü Elbistan Merkezli 7,6 büyüklüğünde bir deprem daha meydana geldi.
Kahramanmaraş’ta 7,7 ve 7,6 büyüklüğünde iki deprem meydana geldi. Deprem; Kahramanmaraş, Kilis, Diyarbakır, Adana, Osmaniye, Gaziantep, Şanlıurfa, Adıyaman, Malatya ve Hatay’da büyük yıkıma yol açtı.
Kaynaktan veya merkez üssünden dışarı doğru hareket eden enerjinin neden olduğu sarsıntı, yakınlarda yaşayan insanlar için korkunç sonuçlara yol açtı. Birçok bina çöktü. Aynı zamanda gaz boru hatlarında yangınlara yol açan hasarlar olduğuna dair raporlar da bulunmakta.
Türkiye’nin bu bölgesi, yer kabuğunu oluşturan üç tektonik levhanın (Anadolu, Arap ve Afrika levhaları) kesiştiği noktada yer aldığı için depremlere eğilimli. Arabistan kuzeye, Avrupa’ya doğru ilerliyor ve Türkiye’nin üzerinde oturduğu Anadolu levhasının batıya doğru itilmesine neden oluyor.
Tektonik plakaların hareketi, sınırlarında fay zonları üzerinde baskı oluşturur. Depremlere ve yer sarsıntılarına neden olan ise bu basıncın aniden serbest kalmasından meydana gelir.
Bu son deprem Anadolu ve Arap levhaları arasındaki sınırları belirleyen ana faylardan birinde meydana geldi. Bu bölgede her yıl tektonik levhaların devam eden hareketinden kaynaklanan birçok deprem olsa da, çok fazla enerji açığa çıktığı için bugünkü deprem özellikle büyük ve yıkıcı.
Amerika Birleşik Devletleri Jeoloji Araştırması (USGS), 1970’ten bu yana bu yerin 250 km yakınında yalnızca 6 büyüklüğünden daha büyük üç deprem meydana geldiğini belirtiyor. 7,7 büyüklüğündeki 6 Şubat depremi, bölgenin daha önce yaşadığı depremlerden önemli ölçüde daha büyük ve iki katından fazla.
Modern sismologlar, bir deprem tarafından salınan enerji miktarını temsil eden “moment büyüklük ölçeğini” kullanırlar. Bu ölçek doğrusal değildir. Her bir yukarı adım, salınan 32 kat daha fazla enerjiyi temsil eder.
Bu, 7,7 büyüklüğündeki bir büyüklüğün, bölgede genellikle meydana gelebilecek daha orta büyüklükteki 5 depremlerinden yaklaşık 16.000 kat daha fazla enerji saldığı anlamına gelir. Deprem ne kadar büyük olursa hareket etmiş olacak fay alanı da o kadar büyük olur. Bu büyüklükteki 7,7 büyüklüğündeki bir şey için, kabaca 190 km uzunluğunda ve 25 km genişliğinde bir alanda hareket olması muhtemel. Bu, sarsıntının çok geniş bir alanda hissedileceği anlamına da gelir.
Tektonik levha sınırı boyunca kuzeydoğuya doğru yaklaşık 80 km uzağa kadar çevredeki alanda 610.000 kişi tarafından şiddetli ila şiddetli sarsıntının hissedildiği tahmin edilmekte. Hafif sarsıntı, Türkiye’nin en büyük şehri İstanbul (yaklaşık 815km uzaklıkta), Irak’ta Bağdat (800km) ve Mısır’da Kahire (950km) kadar uzakta hissedildi. Büyük depremlerden sonra, yer kabuğu stresteki değişikliklere yeniden uyum sağladığından, artçı şoklar olarak bilinen birçok küçük deprem olur. Bunlar, ilk olaydan sonra aylar ve yıllar boyunca devam edebilir. Türkiye’nin güneydoğusundaki ilk sarsıntıdan sonraki ilk 12 saat içinde büyüklüğü 6,0’ın üzerinde üç deprem daha oldu. İlki, ilk şoktan sadece 11 dakika sonra meydana gelen 6,7’ydi ve daha küçük yüzlerce artçı şok oldu.
7,6 büyüklüğündeki ikinci deprem daha kuzeyde, farklı ama bitişik bir fay sistemi üzerinde meydana geldi. Teknik olarak bu, kendi başına ayrı bir deprem olarak sayılacak kadar güçlüydü; ancak muhtemelen ilk deprem tarafından tetiklenmiş ve kendi artçı şoklarını üretecek.
Artçı sarsıntılar genellikle ana şoktan önemli ölçüde daha küçük olmakla birlikte, ilk depremde hasar gören altyapıya daha fazla zarar vererek kurtarma çalışmalarını güçleştirir.
İtalya Ulusal Jeofizik ve Volkanoloji Enstitüsü Başkanı Profesör Carlo Doglioni, Kahramanmaraş merkezli depremlerin ardından oluşan tabloyu değerlendirdi.
“Türkiye, güneybatıya doğru hareket etti”
Doglioni, İtalyan basınından Corriere della Sera gazetesine verdiği demeçte, dikkatleri sarsıntıların büyüklüğüne çekti. İtalyan deprem uzmanı, “Arap levhası dediğimiz düzleminin çok eğimli olduğunu, olay sırasında fayın iki yanında yatay bir yer değiştirme gözlemlediklerini” belirtti ve ekledi: “İki kanat birbirine göre hareket etti. Başka bir deyişle: Türkiye, Arap levhasına göre güneybatıya doğru hareket etmiş gibi. Akdeniz’in en tehlikeli bölgelerinden biri olan çok sismik bir bölgeden bahsediyoruz.”
“Anadolu fayında iki yüzyıldan uzun bir süredir 7 büyüklüğünde bir deprem meydana gelmedi”
Japonya’da yayımlanan Japon Times gazetesindeki ‘Türkiye-Suriye depremi neden bu kadar ölümcül oldu?’ başlıklı makalede bilimsel açıklamaların yanı sıra uzman görüşlerine de yer verildi. Bu uzmanlardan biri dünyaca ünlü İngiliz sismolog Roger Musson. “The Million Death Quake” (Milyonluk Ölüm Depremi) adlı çok popüler bir kitabın yazarı da olan Musson, Türkiye’deki binaların “büyük depremlere duyarlı bir bölge için gerçekten yeterli olmadığını” söylüyor. Doğu Anadolu fayında iki yüzyıldan uzun bir süredir 7 büyüklüğünde bir deprem meydana gelmediğini anımsatan Musson, bunun da yetkililerin fayın ne kadar tehlikeli olduğunu ‘görmezden geldikleri’ anlamına gelebileceğini vurguluyor.
“Kötü İnşaat”
Mark Quigley, Melbourne Üniversitesi’nde deprem bilimi doçenti The Conversation sitesinde önemli bir makale yayımladı. “Kötü inşaat Türkiye’deki binaların depremde çökmesine neden oldu” başlıklı makalede varlığı bilinen sismik tehlikeye rağmen, bölgede çok sayıda hassas altyapının olduğuna dikkat çekerek “Geçtiğimiz 2 bin yıl boyunca, şiddetli depremlerin sarsıntılarına bile dayanabilecek binaların nasıl inşa edileceği konusunda çok şey öğrendik.” diyor.
“İnsanlar, depreme uykusunda yakalandı”
British Geological Survey’in fahri araştırma görevlisi Roger Musson, başka bir nedenin de sabah 04.17’de meydana gelmesi, yani uyuyan insanların “evleri çöktüğünde kapana kısılmış olmaları” anlamına geldiğini söyledi.
İngiltere’deki Portsmouth Üniversitesi’nden bir volkanolog olan Carmen Solana, depremlerin önceden tahmin edilememesi nedeniyle etkilenen bölgelerde sarsıntıya dayanıklı binaların olmasının çok önemli olduğunu söyledi.
“Dirençli altyapı ne yazık ki Güney Türkiye’de ve özellikle Suriye’de düzensiz. Bu nedenle hayat kurtarmak artık çoğunlukla hayatta kalanları kurtarma çabalarına bağlı.” diye ekledi.
Farklı Ölçüm Sistemleri
Kandilli’ye göre Richter ölçeği olarak da bilinen Yerel Büyüklük (MI), bölgedeki depremin büyüklüğü gösteren veridir. Bu yöntem, havuza atılan taş örneğiyle şu şekilde açıklanıyor: “Taşın suya çarparken oluşturduğu ses dalgalarının suyun içerisine yerleştirilmiş bir mikrofon ile dinlenmesine benzetilebilir. Ses kaydında oluşan en yüksek genlik değeri, uzaklık ile ölçeklenerek taşın büyüklüğü hakkında bilgi verecektir.”
Kandilli Rasathanesi, Moment Büyüklük (Mw) adlı bir diğer ölçüm sisteminin ise en güvenilir yöntem olduğunu belirtiyor.
Buna göre bilim dünyasında, eğer bir deprem için moment büyüklüğü hesaplanabilmişse, diğer büyüklük türlerine gerek kalmadığı düşünülüyor:
“Belirleme açısından hepsinden çok daha karmaşık. Esas olarak depremin oluşumunun matematiksel bir modelinin yapılmasına karşılık gelir. Bir araştırıcının gerçekleştirebileceği bilimsel bir çalışma süreci ile hesaplanabilir ve bu yüzden hesaplamaların belirli bir zaman almaşı kaçınılmazdır. Otomatik olarak uygulamaya konulabilmesi zordur, dünyada sayılı birkaç gözlemevinde, sadece belirli bir büyüklüğün üzerindeki depremler için rutin olarak hesaplanmaktadır. Uygulamada, sadece belli bir büyüklüğün üzerindeki depremler için (M>4,0) Moment Büyüklüğü hesaplanabilir.”
Kandilli Rasathanesi MI ile Mw ölçümlerini kullanırken, AFAD yalnızca Mw ölçümüyle veri açıklıyor.
Derleyen: Tuğba Akkesen
