Bilim ve teknoloji alanındaki gelişmeler bu yıl da hız kesmeden devam etti. Farklı gezegenler hakkındaki yeni bilgilerden, deneysel sonuçlara, arkeolojik kalıntıların bulunmasına kadar birçok alanda ilerlemeler yaşandı. 2022 senesinin bilimsel gelişmelerini sizler için derledik.

ARKEOLOJİ

Bilim insanları, 2022’de arkeoloji ve paleontoloji alanlarında dikkat çekici keşiflere imza attı. Geçmişe ışık tutabilmesi adına oldukça önemli gelişmeleri kayda geçtiler.

Yeni keşiflerde en çok dinozor fosilleri gündemde yer edindi.

Yırtıcı ve dalıcı bir dinozor türü keşfedildi

Moğolistan’da penguenler gibi modern dalıcı kuşlara benzeyen “aerodinamik gövdeye” sahip ancak uçmayan yeni “yırtıcı ve dalıcı bir dinozor” türü keşfedildi. Fosilin, uçmayan ve iki ayak üzerinde yürüyen etçil dinozor türünün ilk temsili olduğuna işaret edildi ve türe “çok dişli yüzen avcı” anlamına gelen “Natovenator polydontus” adı verildi.

En eski yırtıcı hayvan fosili bulundu

İngiltere’deki arkeolojik kazılarda da iki yeni keşif yapılarak hem Avrupa’nın “gelmiş geçmiş en büyük kara dinozoruna” ait kalıntılara hem de bilinen en eski yırtıcı hayvan fosiline rastlandı.

Kolsuz bir dinozor türü keşfedildi

Güney Amerika ülkesi Arjantin’de paleontologlar, daha önce bilinmeyen “kolsuz” bir dinozor türü keşfederek bu yeni dinozor türüne “Guemesia ochoai” adı verdi.

T-Rex’in kısa kollarının nedeni ortaya çıktı

T-Rex büyük ihtimalle şimdiye kadar var olan en ünlü dinozor. Ancak vahşi olsa da, küçük kolları devasa bir bedenle çelişiyor gibi gözüküyordu. Bilim insanları, T- Rex’in kollarının küçük olma nedenini bulmak için onlarca yıl harcadı ve hiçbir zaman kabul edilebilir bir cevap bulamadı. Ancak yakın tarihli yayımlanan bir makale, T-Rex gruplarının, bazı modern sürüngenlerden farklı olarak ortak beslenmeye katıldığına dair kanıtlar buldu. Kolları kasıtlı veya kasıtsız başka bir T-Rex’in hedefi olabileceği için, zamanla, bir akran tarafından ısırılma riskinden dolayı küçülmeye başladı. T-Rex’in kolları küçüldü çünkü bunun evrimsel bir avantajı vardı.

Triceratops cinsi dinozorların başlarındaki ‘fenestra’ adı verilen deliklerin nedeni ortaya çıktı

Bu deliklerin nedeni bilim insanları tarafından araştırılıyordu. Triceratops fosil kalıntıları, başlarında paleontologların ilgisini çeken fenestra adı verilen deliklere sahip. Scientific Reports dergisinde yayımlanan yeni bir çalışma, tepesinin sağ tarafında anahtar deliği şeklinde bir fenestraya sahip olan Big John olarak bilinen bir triceratops’un kalıntılarını yakından inceledi. Fenestranın analizi, deliğin iyileşme sürecinde olan bir yaralanmanın sonucu olduğunu ve yeni kemik büyümesini ortaya çıkardı. Bilim insanları bu fikri test etmek için triceratops boynuzu modeli yaptılar ve yaralanmayı yeniden yarattılar. Deliğin büyüklüğünün ve şeklinin, arkadan yapılan bir saldırıdan kaynaklı olabileceği bulundu.

Yemek pişirmek için ateşin kullanımıyla ilgili en eski kanıtlar bulundu

Araştırmacılar, yemek pişirmek için ateşin kullanımıyla ilgili en eski kanıtları buldu. Büyük bir sazan balığının kalıntıları, tarih öncesi insan tarafından 780.000 yıl önce pişirmenin en erken belirtilerini işaret ediyor.

Zeus Cassius’a ait tapınağın kalıntıları gün yüzüne çıkarıldı

Mısır’ın Sina Yarımadası bölgesinde ise MÖ 30 ile MS 395 yılları arasında ülkede hüküm süren Roma İmparatorluğu dönemine ait bir tapınağın kalıntıları tespit edildi. Mısırlı arkeologların çalışmaları sonucu Roma İmparatorluğu döneminde tanrı olarak kabul edilen Zeus Cassius’a ait tapınağın kalıntıları gün yüzüne çıkarıldı.

UZAY

Geçmişi, Bilim insanlarının aydınlatıyor olduğunu görüyoruz.  Gün yüzüne çıkarılan tüm çalışmalar, geçmiş hakkında fikir sahibi olmamıza yardımcı oluyor. 2022 yılında, gelecek konusunda da bizleri heyecanlandıran gelişmeleri takip ediyoruz.

Özellikle uzay alanında sürdürülen gelişmeler son derece merak uyandırmaya devam ediyor.

Peki 2022’de uzay alanında neler yaşandı?

Plüton’da ‘buz volkanları’ bulundu

Sputnik Planitia’nın güneybatısındaki bir bölgeye bakan araştırmacılar, Plüton’un yüzeyine malzeme püskürten volkanik aktivite ile açıklanabilecek birçok kubbe benzeri yapı buldular. İlginç olan durum bu volkanların buz gibi soğuk olması. Güneş sisteminin kenarına daha yakın bir yerde bulunan Plüton, tamamen farklı türde bir tektonik aktiviteye ev sahipliği yapıyor. Plüton’da buz volkanlarının var olabilmesi için, gezegenin içinden gelen ısının buzları eritmesi ve onları yüzeye itmesi gerekir. Bu da Plüton’un jeolojik olarak canlı olduğunun bir göstergesi.

Hubble Uzay Teleskobu ‘AB Aurigae’ adı verilen gezegenin oluşum sürecini inceleme fırsatı buldu

Oluşumu gözlemlenen bu gezegen Jüpiter’den dokuz kat daha büyük. Gezegenin, sadece 2 milyon yaşında olduğu tahmin ediliyor.

Bilim insanları bu keşfin, Jüpiter ve Satürn gibi çok büyük gaz devlerine dair anlayışımızı değiştirebileceğini dile getiriyor.

Mars’ta en uzun mesafe yürüyüş

ABD Ulusal Havacılık ve Uzay Ajansı’nın (NASA) gönderdiği Perseverance gezginci keşif aracı, Mars’ta 245,76 m ile en uzun mesafe yürüyüşünü gerçekleştirdi.

Mars’ın iki ses hızı olduğu bulundu

NASA’nın keşif yapmak için kullandığı araç Perseverance’nın kaydettiği sesleri inceleyen bilim insanları gezegende iki farklı ses hızının olduğunu buldu. Dünya’da sesin hızı saniyede 340 metre iken, Mars’ta düşük frekanslı dalgalar saniyede 240 metre, yüksek frekanslı sesler ize saniyede 250 metre.

CNEOS-2014-01-08 isimli meteor ikinci yıldızlararası nesne unvanını alabilir

2019’da Papa Yeni Gine kıyılarının yakın bir noktasına meteor düştü ve Nisan 2022’de bu olay NASA tarafından onaylandı. Bu meteorun hızı ölçüldüğünde Güneş Sistemi’nin dışından olduğu anlaşıldı. Bu da meteorun 2017 senesinde keşfedilen Oumuamua isimli meteordan sonra ikinci yıldızlararası nesne olduğunu gösteriyor. Düşen bu nesnenin incelenmesi yıldızlararası uzay hakkında birçok bilgi sağlayabilir.

Mars gezgini ‘Perseverance’, Jezero Deltası’na ulaşmayı başardı

Perseverance Mars’a gönderildiğinde, birincil görev hedeflerinden biri Mars’taki eski yaşamın kanıtlarını aramaktı. NASA tarafından açıklandığı gibi Jezero Krateri’ne özellikle gönderildi. Perseverance, Jezero Krateri’ne indiğinden beri geçmişte su barındırdığına inanılan eski bir nehir deltasının kalıntıları olan Jezero Deltası’na doğru dolambaçlı bir yol izledi ve sonunda oraya ulaşmayı başardı.

Bilim insanları Dünya’ya en yakın kara deliği keşfetti

ABD Ulusal Bilim Vakfı’na bağlı bir araştırma merkezi olan NOIRLab tarafından işletilen Uluslararası Gemini Gözlemevi’ni kullanan gökbilimciler, Dünya’ya en yakın mesafede bulunan kara deliği keşfettiler.

Samanyolu’nda hareketsiz yıldız kütleli bir kara delik ilk kez tespit edildi. Dünya’ya 1600 ışık yılı uzaklıktaki kara delik, ikili sistemlerin evrimi konusundaki bilgilerimizi ilerletmek için araştırma hedefi sunuyor.

James Webb Uzay Teleskobu

James Webb Uzay Teleskobu, 2021’in sonlarında uzaya fırlatılmıştı. 2022’de teleskobun kurulumu tamamlandı ve Dünya’ya veri göndermeye başladı. Elde edilen ilk görüntüler teleskobun eşsiz kapasitesini gözler önüne serdi. Özellikle ışık tayfının kızılötesi bölgesinde gözlem yapması için tasarlanan teleskobun 20 yıla yakın bir süre görevine devam etmesi bekleniyor.

Artemis 1, Uzaya Fırlatıldı

Artemis Programı’ndaki devam eden ilk uzay uçuşu olan mürettebatsız bir Ay yörüngesi görevidir. Orion uzay aracı ve Space Launch System fırlatma roketinin ilk entegre uçuş testi.

Artemis 1, 16 Kasım 2022’de 06:47:44 UTC’de Kennedy Uzay Merkezi’nden başarıyla fırlatıldı.

Görevin ana amacı, Ay’daki insan varlığının yeniden tesis edilmesi, Mars da dâhil olmak üzere gelecekteki keşifler için gerekli teknolojileri ve iş yaklaşımlarını görmek ve bilimsel çalışmaları sürdürmeyi amaçlayan sonraki Artemis görevlerinde kullanılmak üzere Orion uzay aracını, özellikle de ısı kalkanını test etmek.

NASA, Dünyadaki Su Kaynaklarını Uzaydan İnceleyecek

Görevde sadece okyanuslar değil, aynı zamanda göller ve nehirler gibi tatlı su sistemlerini de gözlemlenmesi amaçlanıyor. Böylece araştırmacılar bu sistemler ile okyanus arasındaki su akışını inceleyecek ve gezegendeki su akışının daha eksiksiz bir resmini elde etmek için suyun derinliğini gözlemleyecekler.

Psyche Görevi

Jet İtki Laboratuvarı’nın (JPL) hazırladığı Psyche Görevi, 1 Ağustos 2022’de fırlatıldı. Bu görev, asteroit kuşağındaki yörüngesinde dolanan Psyche adlı metal açısından zengin gök taşlarından birine yapılacak. Neden bu gök taşı seçildi acaba diye sorabilirsiniz. Psyche, tamamlanamamış bir gezegenin nikel-demir çekirdeğini andırıyor. Bu durum Psyche’nin güneş sisteminin ilk dönemleri hakkında sırlara sahip olabileceği ve daha önce keşfedilmemiş gezegen oluşumlarının yapı taşlarını anlayabileceğimiz anlamına geliyor.

FİZİK-BİYOLOJİ-KİMYA

Tetranötronlar gözlemlendi

Uzun yıllardır nötronların bir araya gelmesiyle oluşabilecek en küçük kararlı yapının dört nötrondan oluşan tetranötronlar olduğu düşünülüyordu. Ancak bu kuramsal tahmin, deneylerle doğrulanmamıştı.

2022 yılında tetranötronlar ilk kez gözlemlendi. 8He izotopları ile protonların çarpıştırılmasıyla üretilen tetranötronların ömrü (3,8±0,8)x10-22 saniye olarak ölçüldü.

Domuz kalbi insana nakledildi

2022 yılı, ölmekte olan bir hastaya genetiği değiştirilmiş domuz kalbi nakledilmesiyle başladı. Ölümcül bir kalp hastalığı olan David Bennett’e Maryland Üniversitesi Tıp Merkezi’nde dokuz saatlik deneysel bir ameliyat gerçekleştirildi. Bennett’e nakledilecek olan domuz kalbine gen düzenlemesi yapıldı. Ameliyatın ardından Bennett hayatta kaldı ancak 2 ay sonra durumu kötüleşti ve 57 yaşında hayatını kaybetti. Her şeye rağmen bu ameliyat tıp dünyası için bir dönüm noktası oldu.

İnsanlığın gen haritası tamamlandı

İnsan Genomu Projesi, 1990 yılında başlamıştı. Çok sayıda bilim insanının yer aldığı proje kapsamında üç milyardan fazla nükleotid çiftinin yer aldığı dizilimin haritalanması amaçlanıyordu. 2003 yılında sonlandırılan projede gen haritasının tamamını çıkarmak mümkün olmamıştı.

2022 yılında, 2003 yılındaki haritada eksik kalan %8’lik kısım da tamamlandı. Böylece insan genomunun tamamı çözümlenmiş oldu.

Çıplak gözle görülebilen bakteri

Bakteriler mikroskobik canlılar olarak bilinir. Bu tek hücreli canlıları görmek için mikroskoplara ihtiyaç duyarız. Ancak 2022 yılında çıplak gözle görülebilecek kadar büyük bakterilerin de olabileceği anlaşıldı.

2009 yılında Karayipler’deki mangrov ormanlarında keşfedilen 9 milimetre uzunluğundaki bir canlının bakteri olduğu anlaşıldı. Thiomargarita magnifica adı verilen bakteri, sülfürlü sulara batmış yapraklara tutunarak yaşıyor.

Adını İskandinav tanrılarından alan virüsler

Bilim insanları, ilk karmaşık hücrelerden önce Dünya’da var olan eski mikroplar olan Asgard arkea’yı enfekte edebilen gizemli bir virüs grubunun genetik izlerini ortaya çıkardılar. Adını İskandinav mitolojisindeki figürlerden alan bu virüsler, şu anda karmaşık hücrelerde DNA taşıyan çekirdeğe bir öncü sağlayarak, kısmen Dünya’daki karmaşık yaşamın yükselişini etkilemiş olabilir.

Okyanusta daha önce hiç görülmemiş virüsler bulundu

Bir ekip, DNA’nın moleküler bir kuzeni olan RNA içeren virüsler için dünya okyanuslarını taradı. Arayışları sırasında daha önce hiç görülmemiş yaklaşık 5.500 RNA virüsü türü belirlediler.

İklim değişikliği ‘Japon ensefaliti’ salgınlarını güneye itebilir

Beyinde tehlikeli iltihaba yol açabilen viral bir hastalık olan “Japon ensefaliti” (JE), daha önce yayılmadığı bir bölge olan Güney Avustralya’ya 2022’de ulaştı. JE virüsü, insanlara taşıyıcı sivrisineklerin ısırıkları yoluyla geçer ve tipik olarak Asya’daki ve Batı Pasifik’in bazı bölgelerindeki insanları etkiler. Victoria, Yeni Güney Galler, Güney Avustralya ve Queensland’deki görünümü, iklim değişikliğinin hastalığın yayılımını güneye doğru genişletiyor olabileceğine işaret ediyor.

Çalışmalar, insan beyni ve primatların beyni arasındaki farkların küçük ancak önemli olduğunu gösterdi.

Science dergisinde Wisconsin-Madison Üniversitesi nörobilim profesörü Andre Sousa’nın da aralarında bulunduğu bir ekip tarafından yayımlanan yeni bir çalışma, prefrontal korteksteki hücrelerin farklılıklarını ve benzerliklerini araştırıyor. İnsanlar ve şempanzeler, rhesus makakları, marmosetler gibi insan olmayan primatlar arasındaki hücresel farklılıklar, evrimlerindeki adımları ve bu farklılıkların insanlarda görülen otizm ve zihinsel engeller gibi bozuklukların nasıl ortaya çıktığını aydınlatabilir.

Düşük bütçe ile temiz su

MIT’deki (Massachusetts Institute of Technology) ve Çin’deki araştırmacılar, sadece 4 dolarlık malzemelerle tüm bir aileye içme suyu sağlayabilecek basit bir suyu tuzdan arındırma yöntemi icat ettiler.

Nükleer Füzyon

Bilim insanları, 2022 yılında ilk kez füzyonla enerji elde etmeyi başardı. ABD Ulusal Ateşleme Tesisi’nde yapılan deneyler sırasında döteryum ve trityum izotopları kaynaştırılarak helyum üretildi. Füzyon tepkimelerini tetiklemek için sisteme 2,05 MJ enerji verildi ve sonuçta 3,15 MJ enerji açığa çıktı.

2022 Nobel Fizik Ödülü’nü Üç Bilim İnsanı Kazandı

2022 Nobel Fizik Ödülü’nü kuantum mekanikleri konusundaki çalışmalarından ötürü Fransız fizikçi Alain Aspect, Amerikalı teorik ve deneysel fizikçi John F. Clauser ve Avusturyalı kuantum fizikçisi Anton Zeilinger kazandı.

2022 Kimya Nobel’i Clik Kimyasının Oldu

2022 Kimya Nobeli’ne “klik kimyası” ve “biyoortogonal kimya” alanındaki öncü çalışmaları nedeniyle Carolyn Bertozzi, Morten Meldal ve Barry Sharpless layık görüldü.

Derleyen: Tuğba Akkesen