Çocukların Minecraft’a Bağımlı Olmasının Ardındaki Psikoloji Ne?

AJ Minotti’nin üç çocuğu var ve hepsi Minecraft oynamayı çok seviyor. 10 yaşındaki ikiz kızları ve altı yaşındaki oğlu, oyunu dolduran sonsuz sanal bloklarla sürekli bir şeyler inşa ediyor. Ohio’da pazarlama alanında çalışan Minotti ise bazen ortaya çıkanlara hayran kalıyor.

Kızlarından biri yakın zamanda Nintendo Switch’inin ekranını uzatarak “Baba, sana bir şey göstermek istiyorum,” dedi. Avatarı bir şelalenin önünde duruyordu. Oyun içi bir düğmeye bastıktan sonra şelale durdu ve bir mağaranın girişi ortaya çıktı. İçeride, etkileşimli aydınlatma ve oyunda topladığı eşyalar için sergileme alanlarıyla donatılmış bir yeraltı süper ini vardı.

Minotti hayranlıkla, “Temelde tam bir yeraltı malikanesi gibiydi. Çok etkilendim.” diyor. Kızı YouTube’daki bazı eğitimleri izlemiş ama tasarımın çoğunu kendisi yapmış. Minotti, “Çocukken bilgisayarda çalışırken hissettiklerimi hatırlatıyor.” diyor.

Minecraft’ın Başarısı

Minecraft, tüm zamanların en popüler video oyunlarından biri. İlk olarak 2009 yılında piyasaya sürülen oyun, 2023 yılına kadar 300 milyondan fazla kopya sattı. Roblox ve Terraria gibi benzer oyunlar da dahil olmak üzere Minecraft, küçük çocuklardan yetişkinlere kadar her yaştan oyuncu tarafından beğenilmekte.

Oyun, çocukların dikkatini saatlerce çekebiliyor gibi görünüyor; bu, dikkat dağınıklığıyla dolu çağımızda hiç de kolay bir iş değil. Bazı ebeveynler, çocuklarının Minecraft’a olan ilgisinin, onları bilgisayar ekranından ayırmakta zorlanırken takıntıya, hatta bağımlılığa dönüşebileceğinden korkuyor.

Minecraft’ın popülaritesi o kadar arttı ki, başrollerinde Jack Black ve Jason Momoa’nın oynadığı ve Nisan 2025’te vizyona giren bir Hollywood filmi olan Minecraft Filmi‘ne ilham verdi.

Uzmanlar, Minecraft ve benzeri oyunların başarısının arkasında derin psikolojik, hatta evrimsel faktörler olabileceğini söylüyor. Bu tür oyunlar, hepimizin içindeki doğuştan gelen bir içgüdüye, tüm türümüzün başarısının temelini oluşturan bir içgüdüye, yani inşa etme arzusuna hitap ediyor.

Çocuklar kumdan kaleler, ağaç evler gibi bir şeyler yapmaktan her zaman keyif alıyor. Tahta blokları, oyun hamurlarını ve Lego parçalarını da düşündüğümüzde Minecraft, tartışmasız, bu tür oyunların dijital bir ortamda yeni bir versiyonu.

Neden Çocuklar İçin Bir Şeyler İnşa Etmek Bu Kadar Karşı Konulmaz?

ABD, Massachusetts’teki Boston College’da çocukların öğrenme biçimlerini inceleyen psikolog Peter Gray, tüm memelilerin yavruyken oyun oynadığını söylüyor. Örneğin, yırtıcı hayvanlar bir şeyleri yakalamak için oynarlar. Av hayvanları ise kaçma ve fırlama alıştırması yaparlar.

Gray, “Hayatta kalmaları ve nihai çiftleşme yetenekleri için geliştirmeleri gereken en önemli becerilerle oynarlar.” diyor.

İnsanlar, hayatta kalmamızın büyük bir kısmını, çamurdan kulübelerden avlanma ve toplayıcılık aletlerine kadar bir şeyler inşa etme yeteneğimize borçlu olduğumuz için diğer hayvanlardan farklı. Gray, “Doğal seçilimin gençlere bir şeyler inşa etme konusunda güçlü bir dürtü kazandırması şaşırtıcı değil.” diyor.

Çocukların ayrıca dil ve hayal gücünü kullanarak oynadıklarını veya özünde kurallar ve sosyal etkileşim olan oyunlar yaptıklarını da belirtiyor; tüm bunlar görünüşe göre yetişkinliğe hazırlık sürecinin bir parçası.

Gray, gençlerin oyun sırasında ne inşa etmeyi seçtikleri ve bunu nasıl inşa ettiklerinin, içinde yaşadıkları kültürü yansıtma eğiliminde olduğunu söylüyor. “Günümüzde çocukların bilgisayar oynamaya bu kadar meraklı olmalarına hiç şaşırmamalıyız; bu bizi üzmemeli de. Çocuklar, içgüdüleriyle, geliştirmeleri gereken becerilerin bunlar olduğunu biliyorlar.” diyor.

Yaratıcılık ve Keşfetme Özgürlüğü

New York Üniversitesi’nde bilgisayar bilimcisi olan Julian Togelius, henüz üç yaşında bile olmayan oğlunda bir şeyler inşa etme dürtüsünün ortaya çıktığını fark etmiş. Togelius, kreşte oyuncak tren ve kamyonları içinden geçirebilmek için hemen tüneller inşa etmeye başladığını açıklıyor. Oğlu biraz daha büyüdüğünde bilgisayarlar karşı konulmaz hale gelebilir. Togelius, Minecraft gibi oyunculara belirli bir amaç olmadan yaratıcılıklarını keşfetme özgürlüğü sunan video oyunları olan sanal alan oyunlarının, bilgisayarlarla etkileşim kurmayı ve bir şeyler yapmayı kolaylaştırdığını söylüyor.

“Minecraft dünyasında bir şey yaratmak doğrudan ve basit. Kod yazmaktan çok daha kolay.” diye açıklıyor. Başka bir deyişle, bu tür oyunlar, özellikle çocuklar için, doğuştan gelen bir inşa etme dürtüsünü tatmin ediyor.

Yine de oyun tek başına çekici olan şey değil. Oyundaki sanal alan modu oyuncuların özgürce yaratmasına olanak tanırken, oyuncunun düşmanlarla savaşmakla görevlendirildiği Hayatta Kalma Modu da mevcut.

Minotti, oyunun sosyal bir yanı da olduğunu belirtiyor. Çocukları arkadaşları veya kuzenleriyle yüz yüze görüşemediklerinde, bunu çevrimiçi olarak yapabiliyorlar: “Bu, sanal bir buluşma alanı haline geliyor.” diyor.

Minecraft, çocukların kendi nişlerini bulabilecekleri bir arena veya sanal oyun alanı olarak düşünülebilir; çünkü çok çeşitli aktiviteler ve oyun stilleri arasından seçim yapabiliyorlar.

Togelius, oyuncuların Minecraft’taki davranışlarının kişiliklerinin bazı yönlerini nasıl ortaya çıkardığını inceledi. Oyunculara tanınan özgürlük sayesinde, kendilerini oyunda ifade etmenin, oyuncuların uzaydan gelen kayalara ateş ettiği klasik arcade oyunu Asteroids’e göre daha kolay olduğunu savunuyor.

Çalışmasının bir parçası olarak Togelius ve meslektaşları, yetişkin katılımcılardan kişiliklerinin ayrıntılarını ortaya çıkaran bir anketi yanıtlamalarını istedi. Daha sonra bu sonuçları, her katılımcının Minecraft’ı nasıl oynadığıyla karşılaştırdılar. Katılımcıların oyun içi davranışları belirli özelliklerle ilişkiliydi.

Anket yanıtlarında köklü aile değerlerine sahip olduklarını ifade eden kişiler, oyun içi aktiviteleriyle bunu farkında olmadan kanıtlamış gibi görünüyor. Bu kişiler çitlerle ve diğer şeylerle dolu küçük evler ve kaleler inşa ediyorlar. Togelius çalışmayı çocuklarla tekrarlamamış olsa da, kişiliklerinin oyunda da kendini göstermesine şaşırmayacağını söylüyor.

Ayrıca, ankete katılan Minecraft oyuncularının genel nüfustan farklı olma eğiliminde olduğunu, önemli ölçüde daha meraklı olduklarını ve intikam gibi özelliklerden daha az etkilendiğini buldu.

Geniş Olasılıklar Oyuna Daha Fazla Bağlıyor

Texas Tech Üniversitesi’nde psikolog olan ve geçen yıl Minecraft’ın psikolojik bir araştırma aracı olarak nasıl kullanılabileceği üzerine bir tez yayınlayan Bailey Brashears, sandbox oyunlarındaki olasılıkların geniş bir ilgiyi garantilemeye yardımcı olduğunu söylüyor. Brashears, beş farklı oynanış özelliği belirlemiş. Bunlar arasında savaş veya keşif temelli oyun, mühendislik, yaratıcılık ve son olarak hayatta kalma temelli oyun yer alıyor.

Brashears, “Çoğu oyunda bu unsurlardan yalnızca bir veya ikisine sahip olursunuz. Fortnite gibi çoğunlukla sosyal oyun ve hayatta kalma odaklı bir oyun elde edersiniz.” diyor.

Elbette, çocukların Minecraft oynayarak geçirdikleri zaman miktarı, genel olarak ne kadar ekran süresi geçirdikleri konusundaki daha geniş endişeleri yansıtıyor.

Ancak Minotti, çocuklarının oyun zamanlarının çeşitlilik gösterdiğini vurguluyor; basketbol gibi açık hava aktivitelerini ve video oyunlarını seviyorlar. Ancak bazen onlara aşırı video oyunu oynamamaları gerektiğini hatırlatmak zorunda kalıyor ve ayrıca çevrimiçi arkadaşlık isteklerini onaylamak için devreye giriyor. “Onları internette özgür bırakmıyoruz.” diye ekliyor.

İngiltere’de bir çocuk yardım kuruluşu olan NSPCC, Minecraft ve benzeri oyunları oynarken çocukların güvenliğini nasıl sağlayacaklarına dair tavsiyeler yayınladı. Minecraft’ta ciddi çocuk istismarı ve istismarı vakaları yaşandı. Roblox’un CEO’su da, ebeveynlerin, oyunları aracılığıyla zararlı içeriklere maruz kalmalarından endişe eden çocuklarını şirketinin oyun platformundan uzak tutmaları gerektiğini söyledikten sonra yakın zamanda hararetli bir tartışma başlattı.

Genel olarak Minotti, çocuklarının Minecraft’ta bolca zaman geçirmesinden memnun, çünkü ne yaptıklarını açıkça görebildiğini ve oyunu çok yaratıcı bir şekilde kullandıklarını söylüyor. “Temelde sadece dijital bir oyun alanı,” diyor.

Minecraft’ın geniş kitlelere hitap etmesi, aynı zamanda insanlarla yeni yollarla bağlantı kurma fırsatı da sunduğu anlamına geliyor. Örneğin, üniversite profesörleri, Covid-19 pandemisinin ilk yıllarında çevrimiçi öğrenme oturumları düzenlemek için Minecraft’ı kullandılar.

Shannon Midwest Teknoloji Üniversitesi’nde psikoloji öğretim görevlisi olan Éadaoin Slattery, İrlanda’daki ilkokul öğretmenlerinin, sınıf içi etkinlikler için tasarlanmış bir oyun versiyonu olan Minecraft Education aracılığıyla tüm sınıf öğrencilerini dahil etmede başarı elde ettiklerini söylüyor. İrlanda’da 11 öğretmenle yaptığı röportajları içeren araştırması, Minecraft’ın sahibi olan Microsoft tarafından finanse edildi.

Ayrı bir araştırma, Minecraft’ı sınıflarda kullanmanın öğrencilerin okul ödevleri, problem çözme, okuma ve yazma gibi diğer beceriler için motivasyonlarını artırabileceğini ortaya koydu. Belki de Minecraft’taki eğitici aktiviteler, oyuncuların oyuna derinlemesine daldıklarında girdikleri “akış halinden”, yani yüksek konsantrasyon ve odaklanma seviyesinden faydalanıyor. Bu olgu birçok farklı aktiviteyle ilişkilendirilse de Minecraft hayranları arasında o kadar yaygın ki, onları araştırma konusu haline getirmiş. Çocukların etraflarında olup biten her şeyi görmezden gelirken oyuna bu kadar dalabilmelerinin sebeplerinden biri de bu.

Bununla birlikte, Minecraft’ın evrensel olarak ilgi çekici olmadığına ve cinsiyetler arası dengesizlik olabileceğine dair kanıtlar mevcut. Avustralya’da 700’den fazla ebeveynin katıldığı bir araştırma, üç ila 12 yaş arasındaki erkek çocuklarının %54’ünün Minecraft oynarken, bu yaş grubundaki kız çocuklarının yalnızca %32’sinin oynadığını ortaya koydu.

Çalışmanın yazarları, oyunların ve çevrimiçi platformların kız çocuklarını da erkekler kadar ilgi çekici hale getirmesinin önemli olduğunu, çünkü bu oyunların çocukların ileride ihtiyaç duyacakları dijital becerileri geliştirmelerine yardımcı olduğunu belirtiyor.

Minotti, çocukları da örneğin fiziksel Lego parçalarıyla bir şeyler yapmaktan keyif alsa da, evde bir ton Lego parçasını saklayacak yerlerinin olmadığını söylüyor. Sonuç olarak Minecraft kolay bir çözüm sunuyor. “Hayal edebileceğiniz tüm Lego parçalarına sahip olmak yeterli.” diyor.

Derleyen: Damla Şayan