Agnès Varda, 30 Mayıs 1928’de Belçika’nın Ixelles şehrinde, Arlette adıyla doğdu. 18 yaşında adını Agnès olarak değiştirdi. Annesi Fransız, babası Anadolu’dan göç etmiş Yunan kökenli bir mühendisti; beş kardeşin üçüncüsüydü.

1940’ta aile, İkinci Dünya Savaşı’ndan kaçarak Fransa’nın güneyindeki Sète’e yerleşti. Savaş yıllarını burada geçiren Varda, savaşın ardından Paris’e döndü. École du Louvre’da sanat tarihi, ardından güzel sanatlar okulunda fotoğrafçılık okudu. 1951’de Théâtre National Populaire’in resmi fotoğrafçısı oldu ve bu görevi 1961’e kadar sürdürdü.

Fotoğraftan Sinemaya

Varda’nın 1950’lerin başında gördüğü film sayısı yaklaşık 20’ydi. Herhangi bir film okulu ya da endüstri deneyimi yoktu. Buna rağmen 1954’te ilk uzun metrajını çekmeye karar verdi.

Finansmanı kendisi ayarladı: bir aile mirasını ve arkadaşlarından aldığı borçları bir araya getirerek Ciné-Tamaris adlı yapım şirketini kurdu. Bu şirket, 2019’daki ölümüne kadar onun tek yapım çatısı olarak kaldı.

Varda, sinemaya geçişini BOMB Magazine‘e tamamen özgür, çılgın ve masum bir başlangıç olarak tanımladı.

La Pointe Courte: Yeni Dalga’nın İlk Film

1955’te tamamlanan La Pointe Courte, Sète’in balıkçı mahallesinde çekildi. Kadroda gerçek mahalle sakinleri ve yalnızca iki profesyonel oyuncu yer alıyordu; çekim stüdyo değil, dış mekânda yapıldı. Kurgu anlatı ile belgesel öğeler bir arada kullanıldı. Film iki paralel anlatıyı yürüttü: çözülme noktasına gelmiş bir çiftin ilişkisi ve geçim güçlüğü çeken balıkçıların hikâyesi. Kurguyu Alain Resnais üstlendi.

Film tarihi uzmanı Georges Sadoul, La Pointe Courte’u Yeni Dalga’nın gerçek anlamda ilk filmi olarak tanımladı. Criterion Collection’a göre Varda bu filmi hiçbir sinema eğitimi almadan ve dönemin cinefil tartışmalarından bağımsız olarak yaptı.

Filmin ardından Fransız sinema çevrelerinde Yeni Dalga’nın büyükannesi lakabı verildi. Henüz 30 yaşındaydı. Lakabı hakkında, Yeni Dalga akımından beş yıl önce başladığı için büyükanne dediklerini, 30 yaşında büyükanne olmayı çok sevdiğini söyledi.

Cléo de 5 à 7 ve Cannes

1962’de tamamlanan Cléo de 5 à 7, biyopsi sonucunu bekleyen bir pop şarkıcısının Paris’teki iki saatini gerçek zamanlı olarak aktarıyordu. Kurgu ve belgesel öğeleri bir arada kullanan film Cannes’da gösterildi ve Varda’nın adını Avrupa sinema çevrelerinde kalıcı olarak yerleştirdi.

Vagabond ve Venedik Altın Aslanı

1985’te çekilen Sans toit ni loi — Türkçede Vagabond veya Yersiz Yurtsuz olarak biliniyor — genç bir kadının donarak ölü bulunmasıyla başlıyor. Film, bu kadının son günlerini 47 ayrı bölümde, farklı tanıkların bakış açısından aktarıyor ve doğrusal bir anlatı kullanmıyor.

Venedik Film Festivali’nde Altın Aslan ödülünü kazandı. Bu ödülü alan ilk kadın yönetmen Varda oldu.

Toplayıcılar: 72 Yaşında Dijital Kamerayla

2000 yılında Varda, küçük bir dijital video kamerayla Fransa kırsalına çıktı. Les Glaneurs et la Glaneuse (Toplayıcılar) adlı belgesel; tarlalarda kalan ürünleri toplayan insanları, gıda israfını ve toplumun kıyısında kalan kesimleri belgeledi. Çekim sürecinde Varda zaman zaman kamerayı kendi ellerine çevirdi. Bu filmi çektiğinde 72 yaşındaydı.

Onursal Palmiye, Oscar ve Faces Places

2015’te Cannes Film Festivali Varda’ya Onursal Altın Palmiye verdi. Bu ödülü alan ilk kadın yönetmendi.

2017’de 89 yaşında sokak sanatçısı JR ile birlikte Visages Villages (Faces Places) adlı belgeseli çekti. İkili bir kamyonetle Fransa’nın köylerini, fabrikalarını ve liman kasabalarını dolaşarak tanıştıkları insanların dev boyutlu fotoğraflarını binalara yapıştırdı. Film 2017 Cannes’da En İyi Belgesel ödülünü aldı ve Oscar’da En İyi Belgesel Film dalında aday gösterildi. Varda bu adaylıkla tarihin en yaşlı rekabetçi Oscar adayı oldu. Aynı yıl onursal Oscar da aldı — bu ödülü alan ilk kadın yönetmendi.

Agnès Varda’nın Mirası

Varda, 29 Mart 2019’da Paris’teki evinde kanserden hayatını kaybetti. 90 yaşındaydı. Son filmi Varda by Agnès, ölümünden birkaç ay önce Berlin Film Festivali’nde gösterilmişti.

BFI Sight and Sound’a göre Varda; Venedik Altın Aslanı, Cannes Onursal Palmiyesi, Berlin Altın Ayısı ve onursal Oscar’ı aynı kariyerde kazanan ender isimler arasında yer alıyor. 64 yıllık kariyerinde 80’i aşkın eser üretti. Criterion Collection, 2020’de 39 uzun ve kısa metrajlı filmini tek bir koleksiyonda yayımladı.

Martin Scorsese onu sinemanın tanrılarından biri olarak nitelendirdi.

Agnès Varda’nın Diğer Önemli Filmleri

Le Bonheur / Mutluluk (1965) — Berlin Gümüş Ayı

L’Une chante, l’autre pas / Biri Şarkı Söyler, Diğeri Söylemez (1977)

Jacquot de Nantes (1991)

Les Plages d’Agnès / Agnès’in Kumsalları (2008) — César ödülü

Varda by Agnès (2019)

Kaynaklar

• Criterion Collection – https://www.criterion.com/current/posts/497-la-pointe-courte-how-agnes-varda-invented-the-new-wave
• BFI Sight and Sound – https://www.bfi.org.uk/sight-and-sound/features/seven-facets-agnes-varda
• Britannica – https://www.britannica.com/biography/Agnes-Varda
• Oscars.org – https://www.oscars.org/governors-awards/agnes-varda
• Artforum – https://www.artforum.com/news/agnes-varda-1928-2019-242797/
• Ciné-Tamaris – https://cine-tamaris.fr/agnes-varda

Derleyen: Gizem Özcan