Son zamanlarda pembe göller sosyal medya paylaşımlarında, moda reklamlarında ve müzik videolarında yer aldı. Ancak Batı Avustralya’nın en ikonik pembe göllerinden ikisi, iklim değişikliği ve aşırı kaynak tüketimi nedeniyle son 20 yılda kendine özgü renklerini kaybetti. Ancak uzmanlar, hem hedefli müdahalelerle hem de doğanın kendi akışına bırakılmasıyla göllerin yeniden pembeye dönebileceğine inanıyor.

Şaşırtıcı Bir Biyoçeşitlilik

Avustralya, derin zamanlara yayılan jeolojik olayların ürünü olan, gökkuşağı renklerinde tuz gölleriyle dolu. Nehir sistemleri bir zamanlar kıtayı boydan boya kat ediyordu ve bu kadim sistemlerin izleri hâlâ havadan görülebiliyor. Ancak nehirler yaklaşık 15 milyon yıl önce akmayı bıraktı. Nehir yataklarının içinde devasa göller oluştu ve sonra yavaş yavaş daraldı. Zamanla geriye sadece su cepleri kaldı. Bu cepler, günümüzde sürekli bir akış halinde olan, yağış ve tuzluluktaki değişikliklere göre kaybolup yeniden ortaya çıkan tuz göllerine dönüştü. Bir tuz gölü on yıldan fazla kuru kalabilir ve ardından şiddetli bir yağıştan sonra aniden canlanabilir.

Perth’teki Curtin Üniversitesi’nde koruma biyoloğu olan Dr. Angus Lawrie, “Tuz gölleri insanlar için bir anlam ifade etmiyor. Anladığımız bir zaman ölçeğinde işlemiyorlar, bu yüzden onları önemli ekosistemler olarak sıklıkla ihmal ediyoruz. Ancak üretken ve biyolojik çeşitliliğe sahip bir ortam olarak potansiyelleri fark edildiğinde muazzam bir hal alıyor.”diyor.

Lawrie, tuz göllerinin çizgili uzunbacak ve kızıl boyunlu kılıçgaga gibi göçebe ve göçmen kuşlar için beslenme alanı olarak rolüne dikkat çekiyor ve bu göller, tuzlu su karidesi ve tuz gölü salyangozları olarak da bilinen halofil gastropod cinsi Coxiella gibi çeşitli omurgasız faunaya ev sahipliği yapıyor. Batı Avustralya’nın tuz gölleri, Mars’taki yaşam potansiyelini anlamak için bile incelendi. “Gezegendeki en dayanıklı organizmalardan bazılarını üretiyorlar,” diyor. “Ancak bu organizmalar çok dayanıklı olacak şekilde evrimleşmiş olsalar da, hala risk altındalar.”

Pembenin Tonları

Avustralya’nın tuz gölleri bir renk cümbüşü sunar. Bazıları ışıldayan sarı, bazıları hurma turuncusu ve bazıları da -en zorlu koşullara sahip olanlar- neon pembe görünür. Bu pembe renk, bir çift ekstremofilin ürünü olarak ortaya çıkar.

Ekstremofiller olarak D. salina ve S. ruber, çoğu organizmanın hayatta kalamayacağı koşullarda hayatta kalmalarını sağlar. Bu nedenle Batı Avustralya’nın parlak, sıcak ve aşırı tuzlu göllerinde çoğalırlar. Ancak birçok organizma için daha elverişli sayılabilecek koşulların ortaya çıkmasıyla, su seviyeleri düşer. Ve onlarla birlikte gölün çarpıcı pembe rengi de.

2000’li yılların başlarında, Batı Avustralya’nın en ünlü tuz gölü olan ve eyaletin güney kıyısında, Esperance’ın dışında bulunan Pembe Göl, aşırı tuz çıkarımı sonucu kendine özgü rengini kaybettiğinde olan da buydu. Pembe Göl’den elde edilen tuz, sofra tuzu olarak, sığır ve koyun çiftliklerindeki tuz yalama alanlarında ve et ve derileri korumak için 1800’lerin sonundan beri çıkarılıyordu. Ancak sonunda tükendi.

Aşırı su çekimi gölün tuzluluğunu azalttı ve tuz seven ekstremofiller biyolojik temellerini, mavi-yeşil bakteriler ve Navicula cinsi diyatom gibi yeşil fotosentez yapan organizmalara kaptırdı. Göl, 2000’lerin başında mavi-gri bir renge büründü ve o zamandan beri bu şekilde kaldı. Ancak bu haber herkese ulaşmadı. Turist kervanları, her yıl ünlü Pembe Göl’ü bir anlığına görmeye çalıştıktan sonra hâlâ hayal kırıklığına uğruyor. Pembe Göl Yolu’nda şaşkın bir şekilde ilerliyor, Pembe Göl IGA marketinin ve Pembe Göl Golf Sahası’nın yanından geçip, tüm bu yaygaranın ne olduğunu merak ediyorlar. Yerli halk, gölün adının değiştirilmesi için bile lobi faaliyetlerinde bulundu.

Batı Avustralya’da maviye dönen tek pembe göl bu değil. Bu yılın başlarında, Recherche Takımadaları’nın bir parçası olan Orta Ada’daki Esperance açıklarında bulunan Hillier Gölü, o sakız rengindeki rengini kaybetti. Bu seferki renk değişimi, göle büyük miktarda tatlı su bırakan, tuzluluğunu azaltan ve yeşil fotosentez yapan organizmaların ekstremofillerle rekabet etmesine olanak tanıyan eşi benzeri görülmemiş bir yağış olayından kaynaklandı. Bilim insanları, yağış olayının insan kaynaklı iklim değişikliğinin bir sonucu olduğuna inanıyor.

Yine de hem doğadan hem de insanlardan umut var. Esperance’da yaşayan ve henüz pembeyken “Pembe Göl” resmini çizdiğini hatırlayan çevre bilimci Massenbauer, tuzluluk seviyelerindeki doğal değişim sürecinin Hillier Gölü’nü tekrar pembeye çevireceğine inanıyor. Beş ila 10 yıllık bir zaman dilimi öngörüyor.

Batı Avustralya’da maviye dönen tek pembe göl bu değil. Bu yılın başlarında, Recherche Takımadaları’nın bir parçası olan Orta Ada’daki Esperance açıklarında bulunan Hillier Gölü, o sakız rengindeki rengini kaybetti. Bu seferki renk değişimi, göle büyük miktarda tatlı su bırakan, tuzluluğunu azaltan ve yeşil fotosentez yapan organizmaların ekstremofillerle rekabet etmesine olanak tanıyan eşi benzeri görülmemiş bir yağış olayından kaynaklandı. Bilim insanları, yağış olayının insan kaynaklı iklim değişikliğinin bir sonucu olduğuna inanıyor.

Yine de hem doğadan hem de insanlardan umut var. Esperance’da yaşayan ve henüz pembeyken “Pembe Göl” resmini çizdiğini hatırlayan çevre bilimci Massenbauer, tuzluluk seviyelerindeki doğal değişim sürecinin Hillier Gölü’nü tekrar pembeye çevireceğine inanıyor. Beş ila 10 yıllık bir zaman dilimi öngörüyor.

Ancak Pembe Göl için Massenbauer daha doğrudan insan çabalarının gerektiğini söylüyor. Doğanın sonunda gölü tekrar pembeye çevireceğine inanıyor, ancak bunun 1.000 yıldan fazla sürebileceğini düşünüyor. Neyse ki Massenbauer’in bir planı var. Esperance’deki Pembe Göl, eski bir nehir yatağının kalıntıları olan bir tuz gölleri zincirinin sonunda yer alıyor. Komşusu Lake Warden, Pembe Göl’ün ihtiyaç duyduğu şeyden fazlasıyla var: tuz. Yaklaşık yarım milyon ton fazla tuz, yakındaki tarımsal faaliyetlerin yan ürünü olarak birikmiş. Massenbauer, Lake Warden’ın tuzunun Pembe Göl’e pompalanabileceğine ve onu madencilik öncesi seviyelerine döndürebileceğine inanıyor. Bunu gerçekleştirmek için çalışmalar halihazırda devam ediyor. Massenbauer, Esperance Shire tarafından Lake Warden’dan Pembe Göl’ü tekrar pembeye çevirmek için yeterli miktarda tuz taşımanın fizibilitesini belirlemek üzere sözleşmeli bir bilim insanları ekibinin parçası. Proje devam ederse, on yıldan kısa bir sürede tam bir tuz ve pembe ton geri kazanımı olacağını tahmin ediyor.

Pembe Uyarı

Batı Avustralya’nın pembe gölleri, iklim değişikliği ve aşırı kaynak çıkarımının hikâyesini insanların görebileceği bir şekilde anlatıyor. Çevre sorunları çoğu zaman yalnızca kademeli değişimlerle ortaya çıkıyor. Nesiller boyu etkisini sürdürebilmeleri, inkâr edilmelerini kolaylaştırıp ele alınmalarını zorlaştırıyor. Ancak bu ikonik pembe göllerin canlı renkleri solmaya başladıkça, sistemin dengesinin bozulduğuna dair görsel olarak güçlü kanıtlar sunuyor. Üstelik pembe göller yalnızca Batı Avustralya’ya özgü değil. Senegal’deki Lac Rose’dan Bolivya’daki Laguna Colorada’ya ve Azerbaycan’daki Masazirgol’e kadar altı kıtaya yayılmış durumdalar ve burada, insanın doğa üzerindeki etkisinin önemli görsel göstergeleri olarak hizmet ediyorlar.

Batı Avustralya Üniversitesi Tarım ve Çevre Okulu’nda hidrolog olan Dr. Nik Callow, Batı Avustralya’nın pembe göllerinde yaşananların, insanların bir şeyleri bozmaktan onları onarmaya nasıl geçebileceğinin güçlendirici bir örneği olduğuna inanıyor. Callow, “İnsanların doğayı fethetmeye ve doğal kaynakları sömürmeye odaklandığı bir kalkınma çağı, yani sanayileşme çağı yaşadık,” diyor. “Şimdi ise bir onarım çağına geçmeye çalışıyoruz.”

Derleyen: Damla Şayan