Austin Texas Üniversitesi’nden (UTA) bir araştırma ekibi, Dünya’nın kabuğunun altında ‘melt’ (eriyik) adı verilen yeni bir katman buldu. Erimiş kayalardan oluşan katman gezegenimizin tektonik plaka aktivitesi hakkında faydalı bilgiler sunuyor.

Tektonik plakalar, Dünya’nın kabuğunu ve üst mantosunu oluşturan dev yeraltı kayalarından oluşuyor. Şu anda Dünya üzerinde yedi kıtayı sağlam tutan yedi büyük tektonik plaka bulunmakta. Bu levhalar sürekli hareket halinde ve hareketleri depremlerin, tsunamilerin ve volkanik patlamaların meydana gelmesiyle doğrudan bağlantılı. Dahası, tektonik hareket o kadar güçlüdür ki yeni sıradağların ve hatta yeni kıtaların oluşumuna da yol açabilir. Bu nedenle Dünya’nın tektonik plaka aktivitesini etkileyen ve etkilemeyen çeşitli faktörleri incelemek ve bilmek çok önemli.

Dünya yüzeyinin 161 km altında yer alan bu yeni keşfedilmiş tabaka, astenosferin (yüzeyden 80 ila 400 km derinlikte litosferin altındaki sünek tabaka) bir parçası olarak yer alıyor. UTA araştırmacılarına göre astenosfer sıcak erimiş kayalardan oluşuyor ve tektonik plakaların manto (Dünya’nın çekirdeği ile kabuğu arasındaki bölge) yoluyla düzgün hareket etmesini sağlayan “yumuşak bir sınır” işlevi görüyor. Ancak şaşırtıcı olan, astenosferin birçok katmanı arasında yer alan yeni keşfedilmiş tabakanın bu konuda herhangi bir rol oynamaması. UTA’da araştırmacı olan Junlin Hua basın açıklamasında, “Bir şeyin eridiğini düşündüğümüzde sezgisel olarak eriyiğin malzemenin viskozitesinde büyük bir rol oynaması gerektiğini düşünürüz ancak bulduğumuz şey, eriyik fraksiyonunun oldukça yüksek olduğu yerlerde bile, manto akışı üzerindeki etkisinin çok küçük olduğudur.” dedi.

Tektonik levhalar Dünya’nın çekirdeğinin ürettiği ısı ile hareket ettiğinden ve erimiş kütle bu harekete yardımcı olduğundan bilim insanları eriyik gibi katmanları tektonik levha aktivitesi ile ilişkilendirme eğiliminde. Bu, üzerinde fazla düşünülmeden yapıldığında gezegenimizin iç kısımlarını modellemeyi ve incelemeyi amaçlayan hesaplamalara birçok değişken ekler. Bu da modelleri karmaşık ve hatalı hale getirir. Ancak yeni bulgular, erimiş kaya içeren her şeyin levha tektoniği ile bağlantılı olması gerekmediğini göstermekte. Örneğin, eriyiğin manto akışı üzerinde hiçbir etkisi olmadığı ve bu nedenle tektonik hareketi etkilemediği bulundu.

Daha önce yapılan bazı çalışmalarda da erime belirtileri rapor edilmişti ancak bilim insanları yer kabuğunun altındaki bu yeni katmanın varlığını ilk kez doğruladı. Çalışmanın yazarı Hua, bu yeni katmanı en başta astenosferde bir anomali olarak gördü. O ve ekibi astenosferin sismik görüntülerini incelerken sismik okumaların tektonik plaka hareketiyle hiç ilişkili olmayan benzersiz bir erimiş bölge keşfettiler. Aynı anomaliyi küresel ölçekte gözlemlediler ve eriyik adını verdikleri bu bölgenin sismik özellikleri karşısında hayrete düştüler. Yeni katmanın levha tektoniğini etkilememesinin onun önemsiz olduğu anlamına gelmediğini savunuyorlar. Bildiğimiz şeylerle ilgisi olmaması belki de yer kabuğunun altında keşfedilmemiş bir amaca hizmet ettiği anlamına geliyor. Çalışmanın yazarlarından Karen Fischer, “Bu çalışma önemli çünkü astenosferin özelliklerini ve neden zayıf olduğunun kökenlerini anlamak, levha tektoniğini anlamak için temeldir.” dedi.

Derleyen: Deniz Akbulut