Yayıncılıkta yazılı olmayan bir kural: COVID hakkında yazmayın. Toplu dikkat süremiz, aylarca tavan aralarında ve apartmanların daracık köşelerinde kapalı kalıp, artık katılamadığımız bir dünyaya bakmakla doymuştu.

En kötüsü geçtiğinde, o bölümü kapatma ve hatırlamama ihtiyacımız doğdu.

Ancak bunu yaparken, o zamanın zor kazanılmış derslerini de bir kenara bıraktık: sistemlerin ne kadar çabuk çöktüğünü, yirmi yıllık koronavirüs uyarılarının yeterli hazırlık olmadan nasıl biriktiğini ve güvendiğimiz mekanizmaların bir sonraki felaketin habercisi haline nasıl gelebileceğini.

Bu, başka bir tehdit şekillenirken önem kazanıyor: yüksek patojenik kuş gribi.

Kuş Gribi Göz Ardı Edilmemeli

Kuş gribi hala düşük olasılıklı bir insan bulaşma tehdidi oluşturuyor. Ancak bu, virüsü zararsız yapmaz. H5 virüsleri kuşlar için son derece ölümcül; 9 milyon kuş doğrudan öldü ve yüz milyonlarcası yayılmayı kontrol altına almak için itlaf edildi. Virüsün memelilere doğru genişlemesi endişe verici. Şimdiye kadar, fil foklarından kutup ayılarına kadar en az 74 memeli türünde toplu ölümler yaşandı.

Bireysel vakalar daha geniş bir değişimin içinde yer alıyor. Yoğun kümes hayvanı çiftlikleri, virüsün türler arasında geçiş yapması için fırsatlar yaratıyor. Son iki yılda binden fazla ABD süt çiftliğinde virüs tespit edildi ve hatta sütte virüs parçacıkları saptandı; bu da endişe verici bir bulaşma yolu. Her sıçrama, yeni dayanak noktaları için bir deneme niteliğinde.

Avrupa’da da bir artış görülüyor. Eylül başından Kasım ortasına kadar 2025’te 26 ülkede 1.444 enfekte yabani kuş bulundu: bu, bir önceki yıla göre dört kat artış anlamına geliyor.

İnsan vakaları nadir olmaya devam ediyor: 2003’ten beri dünya çapında sadece 992 doğrulanmış H5N1 enfeksiyonu var, ancak ölüm oranı yaklaşık %50. Ancak sayılar artıyor.

Amerika kıtasında 2022’den beri 75 vaka kaydedildi ve Kasım ayında ABD, mevcut sağlık sorunları olan bir hastada ilk H5N5 ölümünü kaydetti.

Avrupa’da henüz insan vakası bildirilmemiş olsa da, Avrupa Hastalık Önleme ve Kontrol Merkezi, yaygın hayvan dolaşımının bulaşma riskini artırdığı konusunda uyarıyor.

Araştırmam, jeopolitik şoklardan istihbarat başarısızlıklarına ve endüstriyel kazalara kadar, felaketten önce uyarıların nasıl çöktüğüne odaklanıyor. Ön saflardaki gözlemciler bir şeyi erken fark eder, ancak sinyal yukarı doğru ilerledikçe, bürokrasi, rakip yorumlar veya kurumsal unutkanlık nedeniyle zayıflar.

Son Hong Kong yangını da bir başka trajik örnek: Wang Fuk Court sakinleri, yangından çok önce, çakmakla tutuşan strafor levhalar, sertifikasız ağlar ve göz ardı edilen güvenlik uyarıları hakkında defalarca uyarıda bulunmuşlardı, ancak bu endişeler hiçbir zaman dikkate alınmadı.

Bu başarısızlıklar, tekrar eden kör noktaları paylaşıyor: gürültüyle boğulan zayıf sinyaller, rahatsız edici mesajları yavaşlatan veya yumuşatan bürokratik alışkanlıklar ve yerleşik anlatıları tehdit eden sorunları küçümseme yönündeki siyasi içgüdü.

Uyarıyı tespitten karara uzanan bir zincir olarak gördüğünüzde, çöküş genellikle kısmi olur. Bazı bağlantılar sağlam kalır. Diğerleri ise en çok ihtiyaç duyulduğu anda tıkanır.

Kuş gribi şimdi bu tür bir zincirin içinde yer alıyor. Değişimi tespit etme teknik yeteneği mevcut: veterinerler, virologlar ve gözetim sistemleri sinyalleri alıyor, virüsleri diziliyor ve salgınları kaydediyor.

Ancak virüsü erken aşamalarında yakalamak için tasarlanmış altyapı yıpranıyor. Bir zamanlar ortaya çıkan pandemi tehditlerinin haritasını çıkaran kurumlar, içleri boşaltıldı; bütçeleri kısıldı, personel sayısı azaldı.

Gözetim Aksıyor

31 Avrupa ülkesini kapsayan bir çalışma, COVID’in “hazırlıkta kritik bir boşluk” ortaya çıkardığı konusunda uyardı ve gelecekteki her türlü müdahalenin temeli olarak standartlaştırılmış göstergeler ve açık verilerin kullanılmasını önerdi. AB’nin yeni başlattığı pandemi öncesi planı iyi bir adım, ancak ülkeleri hâlâ savunmasız bırakan günlük izleme ve müdahaledeki boşlukları gizleyemez.

Atlantik ötesinde, kesintiler ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezlerini (CDC) zor durumda bıraktı.

Amerikalı bilim insanları, federal raporlamanın yavaşladığı konusunda uyarıyor: Amerika Birleşik Devletleri Tarım Bakanlığı, sığır ve diğer etkilenen hayvanlardaki salgınla ilgili çok az genetik veri paylaştı, verileri geç yayınladı ve araştırmacıların kullanamayacağı formatlarda sundu. Bu durum, bilim insanlarının virüsün nasıl evrimleştiğini veya sürüler arasında nasıl yayıldığını takip edememesine yol açtı.

İngiltere’de de, Avrupa hastalık istihbaratına erişimin azalması ve kronik veteriner eksikliği nedeniyle erken teşhisin zayıflamasıyla birlikte, yerel gözetim kapasitesi de benzer şekilde zorlandı.

Kurumlar içindeki sinyal zayıfladığında, halk için de zayıflar.

Son bir anket bunu açıkça gösteriyor: Amerikalıların çoğu kuş gribini güvenilir bir tehdit olarak bile algılamıyor. İnsanlardaki semptomların o kadar hafif olması ki fark edilmeden geçip gitmesi durumu daha da kötüleştiriyor. Bu yılın başlarında bir süt çiftliği işçisinde görülen bir vaka, konjonktivitten başka bir şeye benzemiyordu.

Bunların hiçbiri yeni bir pandeminin yakın olduğu anlamına gelmiyor. Sağlık yetkilileri hala insandan insana etkili bir salgın olasılığının düşük olduğunu söylüyor. Bu virüsler nadiren bu sıçramayı yapıyor. Ve çaresiz değiliz. COVID’den önce olduğumuzdan daha iyi hazırlanmış durumdayız: Aşı adaylarımız, daha net protokollerimiz ve acı dersler çıkaran kurumlarımız var.

Ama düşük bile hiç yok anlamına gelmez. Ve eğer böyle bir durum yaşanırsa, sonuçları felaket olabilir. Çoğu insan mevsimsel grip türlerine karşı bir miktar bağışıklığa sahip. Muhtemelen H5’e karşı hiç bağışıklığımız yok.

Ve grip, COVID’in sıklıkla yaptığı gibi sadece zayıf bireyleri sınırlamaz; geçmiş grip salgınları çok sayıda sağlıklı yetişkini öldürdü. Endişeyi artıran bir diğer nokta ise, sağlık uzmanlığının kendisinin de saldırıya uğraması ve sinyalleri eyleme dönüştürmesi gereken otoritenin zayıflaması.

Eğer sistemlerimiz dikkatsiz, yetersiz fonlanmış ve hazırlıksız hale geldiği için kuş gribi tehdidine gözümüzü kapatırsak, aynı döngüyü tekrarlama riskini alırız. Ve bir sonraki alarm, kimsenin “görmedik” diye iddia edemeyeceği kadar geç gelecek.

Derleyen: Damla Şayan