İsveç’in Stockholm kentindeki Karolinska Enstitüsü, 6 Ekim Pazartesi günü yaptığı açıklamayla 2025 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nün sahiplerini duyurdu. Nobel Tıp Ödülü, bağışıklık sistemimizin en kritik sırlarından birini, yani vücudun kendi dokularına saldırmasını nasıl engellediğini çözerek yepyeni bir bilimsel alanın kapılarını açan üç immünoloji uzmanına verildi.

ABD’li bilim insanları Mary E. Brunkow ve Fred Ramsdell ile Japon Prof. Shimon Sakaguchi, milyonlarca insanı etkileyen otoimmün hastalıkların anlaşılması ve tedavisi için hayati önem taşıyan “düzenleyici T hücrelerinin” (Treg) keşfi ve işlevi üzerindeki çalışmaları nedeniyle ödüle layık görüldüler. Bu hücreler, bağışıklık sisteminin “güvenlik görevlileri” olarak tanınmakta.

Dijital Detokstan Gelen Nobel Haberi

Nobel Komitesi’nin, ödülü kazananlara haber verme çabası bu yıl ilginç bir zorlukla karşılaştı. ABD’li kazananlardan Dr. Fred Ramsdell’in, ödülün açıklandığı sırada teknolojiden uzak, tamamen çevrimdışı bir tatilde olması, Nobel geleneğine beklenmedik bir detay ekledi.

Alınan bilgilere göre Ramsdell, eşiyle birlikte ABD’nin Idaho veya Wyoming dağlık bölgelerinde sırt çantalı, uzun bir doğa yürüyüşü ve “dijital detoks” için telefonunu tamamen kapatmış durumdaydı.

Nobel Komitesi, resmi duyuruyu İsveç saatiyle sabah 11:30’da yapmasına rağmen Nobel Tıp Ödülü’nü kazanan Ramsdell’e ulaşamadı. Komite Genel Sekreteri Thomas Perlmann, Ramsdell’in yakın arkadaşlarına ulaştığında bile, kendisinin “dağların vahşi doğasında sırt çantasıyla gezdiği ve dünyayla bağlantısının tamamen kesik olduğu” bilgisini aldı.

Ramsdell ve eşi, günler sonra medeniyete yaklaşıp cep telefonlarının sinyal aldığı ilk anda, yüzlerce tebrik mesajıyla karşılaştılar. Ramsdell, Wired’a yaptığı açıklamada o anı şu sözlerle aktardı: “Eşim bir anda ‘Aman Tanrım, aman Tanrım!’ diye bağırdı. Dışarıdaydım ve ayıların yaşadığı bir bölgede olduğumuz için ilk tepkim, ‘Ayı mı?’ diye düşünmek oldu. Sonra dışarı geldi ve ‘Nobel Tıp Ödülü’nü kazandın’ dedi.” Ramsdell’in Nobel Komitesi yetkilileriyle resmi görüşmeyi ancak ertesi sabah gerçekleştirebildiği bildirilmekte.

Periferik Bağışıklık Toleransı Nedir? Neden Nobel Tıp Ödülü’ne Layık Görüldü?

Bağışıklık sistemi, evrimsel bir mucize olarak kabul edilmekte. Vücudu sürekli olarak binlerce farklı virüs, bakteri ve patojene karşı korur. Bu koruma mekanizmasının en temel zorluğu ise “dost” ile **”düşman”**ı ayırt edebilmesi. Sistem, yabancı istilacıları hedeflerken, vücudun kendi hücrelerini ve proteinlerini tolere etmek zorunda. Bu hayati sürece “bağışıklık toleransı” adı veriliyor.

Bilim insanları uzun yıllar boyunca, bu toleransın esas olarak T hücrelerinin olgunlaştığı timus bezinde gerçekleşen “merkezi tolerans” süreciyle sağlandığını düşünüyordu. Ancak Brunkow, Ramsdell ve Sakaguchi’nin keşfi, merkezi toleranstan kaçan, yani hala kendi vücuduna saldırma potansiyeli taşıyan T hücrelerinin dolaşımdayken de etkisiz hale getirildiğini gösterdi. Bu ikinci savunma hattına “periferik bağışıklık toleransı” deniyor ve düzenleyici T hücreleri (Treg), bu mekanizmanın anahtarı konumunda bulunmakta.

Treg Hücrelerinin Keşif Serüveni

Japon immünolog Shimon Sakaguchi, 1990’ların başında fareler üzerinde yaptığı öncü deneylerle bu gizemli hücrelerin varlığını ilk kez ortaya çıkardı. Sakaguchi, timusu çıkarılan farelerde hızla otoimmün hastalıklar geliştiğini gözlemledi. Ancak, bu farelere sağlıklı farelerden izole edilen belirli bir T hücresi alt grubunun enjekte edilmesiyle otoimmün bozuklukların önlendiğini gösterdi. Bu, dolaşımda, diğer T hücrelerinin aşırı tepkisini baskılayan bir tür “yatıştırıcı” hücrenin mevcut olduğunu kanıtladı.

Bu hücreler daha sonra CD4+CD25+ olarak tanımlandı. Ancak, asıl kritik genetik keşif, Amerikalı bilim insanları Mary E. Brunkow ve Fred Ramsdell’den geldi.

Brunkow, Washington’daki bir biyoteknoloji şirketinde çalışırken, genetik bir hastalık olan IPEX sendromu (X’e bağlı immün düzenleme bozukluğu, poliendokrinopati ve enteropati) üzerinde çalışıyordu. Bu sendroma sahip hastalar, erken yaşta tip 1 diyabet, egzama ve şiddetli ishal gibi çoklu otoimmün semptomlar göstermekteydi.

Brunkow ve Ramsdell, 2001 yılında, IPEX sendromuna neden olan temel genetik hatanın FOXP3 adlı bir genden kaynaklandığını keşfetti. Bu genin, Sakaguchi’nin tanımladığı düzenleyici T hücrelerinin gelişiminde ve işlevinde kritik bir “anahtar” görevi gördüğünü ortaya koydular. FOXP3 geni mutasyona uğradığında, Treg hücreleri düzgün çalışamaz hale geliyor ve bağışıklık sistemi kontrolsüzce kendi vücuduna saldırıyor.

Bu üç bilim insanının çalışmaları, immünolojideki bir paradoksu çözdü ve Treg hücrelerinin, bağışıklık sisteminin doğru zamanda “freni” çekmesini sağlayan temel kontrol mekanizması olduğunu kanıtladı.

Tıbbi Tedavilerde Çığır Açmak

2025 Nobel Tıp Ödülü’ne konu olan bu keşifler, tıp alanında iki temel alanda devrimsel potansiyel taşımakta:

1. Otoimmün Hastalıkların Tedavisi: Romatoid artrit, multipl skleroz (MS) ve tip 1 diyabet gibi otoimmün hastalıklarda sorun, Treg hücrelerinin yeterince baskılayıcı olmaması veya sayılarının az olmasıdır. Bu keşifler sayesinde bilim insanları, hastanın kendi Treg hücrelerini izole edip laboratuvarda çoğaltarak veya FOXP3 yolunu hedefleyen ilaçlarla Treg fonksiyonunu artırarak tedavi yöntemleri geliştirmekte. Amaç, bağışıklık sisteminin aşırı tepkisini doğal yolla dengelemek.
2. Kanser İmmünoterapisi: Kanser hücreleri, Treg hücrelerini kendi lehlerine kullanır. Tümör mikroçevresindeki Treg hücreleri, kansere saldırması gereken T hücrelerini (katil T hücrelerini) baskılayarak tümörün bağışıklık sisteminden gizlenmesini sağlamakta. Bu keşif sayesinde, Treg hücrelerini bloke eden yeni immünoterapi yaklaşımları geliştirildi. Bu tedaviler, tümörün bağışıklık baskısını kaldırarak kansere karşı daha agresif bir T hücresi saldırısını tetiklemekte.

Nobel Komitesi Başkanı Olle Kämpe, yaptığı açıklamada, “Bu keşifler, bağışıklık sisteminin nasıl çalıştığı ve neden hepimizin ciddi otoimmün hastalıklar geliştirmediği konusundaki anlayışımız açısından belirleyici olmuştur” ifadesini kullandı. Bu çalışmalar, hali hazırda klinik çalışmalara girmiş ve organ nakillerinin başarısını artırmaktan, kronik hastalıklara kalıcı çözümler bulmaya kadar geniş bir yelpazede umut vermekte.