- Karbon ayak izimizin artması, bizim etkimiz dışında gelişen ve karşılığında önlem almamızın zor olduğu etmenlere bağlı.
- Çevreci eleştirmenler, karbon ayak izimize odaklanmak yerine yeni bir fikir olan iklim gölgemize odaklanmamızın daha etkili olacağını savunuyor.
- İklim gölgesi, çevre için aldığımız önlemlerle sosyal çevremizi bilinçli ya da bilinçsiz etkilememiz olarak tanımlanıyor denebilir.
Küresel iklim krizi artık o kadar büyük ki bireysel önlemler anlamsız gibi görünebilir. Bireylerin iklimi korumaya yönelik katkılarını değerlendirmelerine yardımcı olan popüler araçlardan biri karbon ayak izi hesaplayıcı. İşe giderken hangi ulaşım aracını kullandığınız, ne sıklıkta kırmızı et yediğiniz ve kıyafetlerinizi soğuk suda yıkayıp yıkamadığınız gibi ayrıntıları girmenize olanak tanıyan bu tür yüzlerce hesap makinesi çevrim içi olarak mevcut. Ancak eleştirmenler, karbon ayak izinize odaklanmanın en iyi ihtimalle zaman alıcı, en kötü ihtimalle ise anlamsız olduğunu savunuyor. Bunun yerine “iklim gölgesi” daha bütünsel bir alternatif olarak ortaya çıkıyor.
Peki iklim gölgesi nedir?
İlk olarak Portland Oregon’da yaşayan yazar Emma Pattee tarafından ortaya atılan iklim gölgesi, kişinin tercihlerinin ve bunların gezegen üzerindeki etkisinin tam bir resmini çizmeyi amaçlıyor.
2021’de yazdığı makalede Pattee, iklim gölgesi ifadesi ile ilgili, “İklim gölgeniz olarak karanlık bir şekil arkanızda uzanıyor. Gittiğiniz her yerde, yalnızca klima kullanımınız veya arabanızın yakıt tüketimi değil; aynı zamanda nasıl oy verdiğiniz, kaç çocuk sahibi olmayı seçtiğiniz, nerede çalıştığınız, ne kadar kazandığınız ve paranızı nereye harcadığınız da hesaplanmalı. İklim değişikliği hakkındaki sözlerinizin, ilgisizliği artırıp artırmadığı hakkında konuşmalısınız.”
İklim gölgeniz ne kadar büyükse gezegene sağladığınız fayda da o kadar büyük oluyor. Çatınıza güneş panelleri yerleştirirseniz karbon ayak iziniz küçülüyor. İklim gölgenizse komşularınızla bu paneller hakkında konuşurken büyüyor. Sadece güneş panellerinizi komşularınıza sergilemeniz bile gölgenizin boyutunu büyütüyor. Araştırmalar, komşuların güneş panellerine sahip olmasının, diğer komşular üzerinde teşvik edici olduğunu gösteriyor.
Başka bir deyişle, tamamen bireysel eylemleriniz yerine, bu eylemleriniz bilerek veya bilmeyerek başkalarına ilham verdiğinde iklim gölgeniz büyüyor.
Karbon ayak izi sorunu
Karbon ayak izi hesaplayıcıları, bireysel eylemleri öne çıkarırken büyük endüstrilerin etkisini veya hükümetlerin bunları sınırlamada oynadığı rolü göz ardı ediyor. Örneğin, karbon ayak izi hesaplayıcılarını eleştirenler, suçu ve ilgiyi kendilerinden alıp sıradan tüketicilere kaydırmak için petrol şirketleri tarafından kullanıldıklarını iddia ediyor.
The Nature Conservancy’den bilim insanı ve Texas Tech Üniversitesinde profesör olan Katharine Hayhoe, “Karbon ayak izi, doğruluğun niceliksel bir ölçüsü. İnsanlar bunu kendilerini iyi hissetmek için kullanıyor. Ardından bunu başkalarını yargılamak için dönüştürüyor.” diye açıklıyor. Karbon ayak izinin hesaplanmasındaki sorunlu yönlerden biri insanların ayak izlerini küçültmek için çok az seçeneğinin olması. İnsanların temel ihtiyaçlarının birçoğu karbon ayak izini arttırır nitelikte.
Bu dengesizlik Pattee’yi rahatsız etti. Pattee, “Karbon ayak izimizin büyük bir kısmının kontrolümüz dışındaki güçler tarafından oluşturulduğu benim için netleşti. Şehirlerimizin nasıl tasarlandığını kontrol edemiyoruz. Toplu taşımaları kontrol edemiyoruz. En nihayetinde hangi ülkede doğduğumuzu kontrol edemiyoruz.” dedi.
Pattee, ne kadar geri dönüşüm yaptığımız veya biyolojik olarak parçalanamayan kahve kapsülleri kullanıp kullanmadığımız gibi bireysel eylemlerin çok daha ötesine geçilmesi gerektiğini savunuyor. Bireysel ile kolektifin birleşimi, iklim gölgesinin ilk savunucusu olan Hayhoe’nun ilgisini çekiyor.
Hayhoe, “İnsanlar her zaman iklim değişikliğini düzeltmek için bireysel değişiklikler mi yoksa sistem çapında değişiklikler mi gerektiği konusunda tartışıyor ve kavga ediyor. Ne zaman biri bana bunu sorsa cevabım ‘evet’ oluyor. Bireysel eyleme ihtiyacımız var ama bireysel eylem yeterli değil.” diyor.
İklim gölgesi kavramı belirsiz gibi görünüyor olsa da bu tamamen gelişigüzel üretilmiş bir ifade ya da fikir değil. Amaç bir iklim gölge puan kartı oluşturmak da değil. Daha ziyade Pattee bunu, kendi manevi ve ahlaki hesabını paylaşmak olarak tanımlıyor. Pattee iklim gölgesinin, bir iklim krizinin ortasında hayatlarımızı nasıl yaşadığımızı ve hayatlarımızı kendimizin ve başkalarının iyiliği için nasıl yaşamayı seçtiğimizi düşünmenin bir yolu olarak görüyor.
Bazı çevreciler her ne kadar yeterli olmasa da karbon ayak izinin en azından kişinin davranışını olumlu yönde değiştirmek için bir çerçeve sağlayabileceğini savunuyor.
Pattee ayrıca, iklim gölgesi fikrinin, bireysel eylemde bulunmak isteyenler ile bireysel eylemin anlamsız olduğunu savunanlar arasında bir köprü görevi gördüğünü düşünüyor. Bununla ilgili Patte, “Şirketlere karşı derin bir öfke duyan insanlarla tanışıyorum. Peki, tamam. Ampullerini çevre dostu ile değiştiren insanlarla da tanışacağım; bu da harika. Ama insanların birbirleriyle kavga etmesinden endişe duymuyorum çünkü bu grupların hiçbirini ayrı görmüyorum. Ben hepsini daha büyük bir hesaplaşmanın farklı aşamalarındaki insanlar olarak görüyorum. Ama bu konudaki etkinizin hayal edebileceğinizden daha büyük olması güzel bir şey değil mi?” diye soruyor.
Derleyen: Fatma Ebrar Tuncel
