6 Åžubat 2023’te Türkiye ve Suriye’de meydana gelen depremler, Avrupa’da onlarca yıldır görülmeyen ölçekte korkunç bir yıkıma yol açtı. Binlerce insan evini kaybetti. Bu yazı yazılırken ise can kaybı 19 binin üzerine çıktı. Peki nedir bu depremlerin bu kadar yıkıcı etkiye sahip olmasının sebebi? Bütün bu felaketleri engellemenin bir yolu var mı?

Yıkımın bu kadar korkunç seviyede olmasının tabi ki birçok nedeni var. Birincisi ve en önemlisi, iki ana depremin ve bunlarla iliÅŸkili artçı ÅŸokların büyüklüğü. Moment büyüklüğü ölçeÄŸinde 7,8 ve 7,5 olarak ölçülen bu depremlerin her birinin sahip olduÄŸu enerjiyi kabaca açıklamak gerekirse SoÄŸuk SavaÅŸ sırasında gerçekleÅŸtirilen en büyük atom bombası testi kadar enerji açığa çıkardığını söyleyebiliriz.

Buna ana olayları takip eden artçı ÅŸok kümelerini de eklemeliyiz. Bunlar daha küçük ÅŸiddete sahip olsa da yoÄŸunluk ve düzenlilik açısından kademeli olarak azalarak birkaç gün devam edeceÄŸi için yine de tehlike barındırırlar. Çünkü daha önceki ana depremler nedeniyle zaten ciddi ÅŸekilde zayıflamış olan binalar artçıların da etkisiyle yıkılabilirler. Bu da kaçınılmaz olarak bölgedeki kurtarma giriÅŸimlerinin daha da zorlaÅŸmasına neden oluyor.

DiÄŸer bir faktör de ilk ve en büyük depremin zamanlaması. Yerel saatle 04.17’de, yani çoÄŸu insanın evlerinde uyuduÄŸu sırada meydana geldi deprem. Bir deprem sırasında can kayıplarının büyük bir çoÄŸunluÄŸu sarsıntıdan deÄŸil, bunun sonucunda binaların çökmesinden kaynaklanır. Bu olayın zamanlaması da durumu olabildiÄŸince daha kötü hâle getirdi. Birçok insanın zamanında evlerinden kaçmak için çok az fırsatı vardı. Bu da çok yüksek sayıda ölüm ve yaralanmaya sebep olan önemli bir faktör.

Ancak yıkıma neden olan asıl jeolojik etki, deprem odak noktalarının nispeten sığ derinlikte olmasıydı: ilk 7,8 depremi için 18 km ve sonraki 7,5 ÅŸoku için 10 km.

İç merkez, fayın derinlikte kırılmaya baÅŸladığı nokta olur. Küresel anlamda, bunlar nispeten yüzeye yakın ÅŸoklar. Bunun daha büyük bir yıkıma yol açmasının ise iki nedeni bulunur.

Basitçe söylemek gerekirse, birinci sebep, bir deprem ne kadar sığsa Dünya’nın yüzeyinin odak noktasına o kadar yakın olur. Bu da, yer sarsıntısının daha yoÄŸun ve yıkıcı olduÄŸu anlamına gelir. Depremler Dünya’nın daha derinlerinde meydana geldiÄŸinde ve onlarca kilometrelik kayaların içinden geçtiÄŸinde, ÅŸok dalgalarının dağılması ve ÅŸiddetinin azalması için daha çok fırsat vardır.

Ä°kinci neden ise 5.5’ten büyük depremleri oluÅŸturan fayların yüzeye çıkma ihtimalinin daha yüksek olmasıdır. Bu, neredeyse anında oluÅŸan, zeminin bir kısmının bitiÅŸik kısma göre birkaç metre hareket ettiÄŸi bir zemin yer deÄŸiÅŸtirmesi yaratır.

“Capable Faults” olarak da bilinen bu yüzey kırılmaları inanılmaz derecede zarar vericidir. Su ÅŸebekeleri, elektrik kabloları, gaz boru hatları ve tüneller dahil olmak üzere büyük yer altı ve yer üstü altyapılarının kesilmesine yol açabilirler.

Bununla birlikte, Türkiye, kabuÄŸun yalnızca yaklaşık 30 km kalınlığında olduÄŸu ve üç tektonik plakanın (Afrika, Arabistan ve Anadolu) bir araya geldiÄŸi bir noktaya yakın, daha zayıf, çoÄŸunlukla kıtasal litosfer bölgesinde yer almakta.

Üçüncü faktör, depremlerin meydana geldiÄŸi bölgenin yoÄŸun nüfuslu olması. Zamanlama göz önüne alındığında, bu büyüklükteki bir olayın veya olayların ardından önemli bir can kaybı neredeyse kaçınılmaz.

Åžiddetli depremler Türkiye’de iyi bilinmekte. Son 50 yılda, önemli can kayıplarına yol açan en az dört büyük deprem oldu: 1975, 1983, 1999 ve 2020. 1999’daki Gölcük depreminin ardından, Türkiye’de bina standartlarını iyileÅŸtirmek için çaba sarf edilse de belli ki hâlâ yeterli düzeye ulaÅŸabilmiÅŸ deÄŸil.

Derleyen: Ceren Korkmaz