National Geographic’e Göre 2023’ün En Şaşırtıcı 10 Bilimsel Keşfi

• 2023’te bilim dünyasında, çeşitli alanlarda çığır açan keşifler yapıldı.
• Gök bilimciler, süper kütleli kara deliklerden gelen kozmik dalgaları tespit etti, bir beyin şifre çözücüsü düşünceleri metne çevirdi, yaşlı bir balinanın şimdiye kadarki en büyük hayvan olduğu tartışıldı.

Bilim açısından bir başka parlak yılda, gök bilimciler evrenle ilgili yeni keşifleri açıkladılar, biyologlar gezegenimizdeki canlıların daha net bir haritasını çıkardılar ve paleontologlar milyonlarca yıl önce Dünya’da dolaşan dinozorların daha zengin bir resmini çizdiler. İnsanlığın bilimsel araştırmalarının en son özeti merak uyandırmaya ve çözülmesi gereken yeni gizemleri ortaya çıkarmaya devam ediyor.

İşte National Geographic’in, 2023 yılı içinde yapılmış olan buluşlardan en etkileyici buldukları.

Uzay zaman dokusunda muazzam dalgalanmalar tespit edildi

Bilim insanları, ilk kez galakside hareket eden düşük frekanslı yer çekimsel dalgaları tespit etti. Bu kozmik dalgalanmalar, muhtemelen milyarlarca ışık yılı uzaklıkta etkileşime giren ve birleşen süper kütleli kara deliklerin uzak yankıları.

Uluslararası araştırmacılardan oluşan bir konsorsiyum, bu kozmik dalgaları pulsar yıldızlarından gelen radyo sinyallerindeki küçük zaman değişimlerini ölçerek keşfetti. Bulgular, erken evrende daha önce düşünülenden çok daha fazla devasa kara delik bulunduğunu ve bu yeni türdeki kütle çekimsel dalgayı incelemeye devam etmenin, evrenimizin kökenleri hakkındaki ayrıntıların ortaya çıkarılmasına, evrene güç veren görünmeyen maddelerin ve kuvvetlerin daha iyi açıklanmasına yardımcı olabileceğini öne sürdü.

Beyin şifre çözücü, düşüncelere tercüman oldu

Teknik olarak bir “zihin okuma” cihazı olmasa da Texas Üniversitesindeki araştırmacılar, yeni yapay zeka tabanlı sistemleriyle devrim niteliğinde bir çalışma yaptıklarını bildirdiler. Beyin kod çözme sistemi, kelime kelime transkriptler sağlamak yerine, esas olarak bireyin belirli kelimelere veya görüntülere nasıl tepki verdiğine dayalı olarak beyin aktivite kalıplarının bir sözlüğünü oluşturuyor ve daha sonra bu sözlüğü, beyin aktivitesini kişinin algıladığı diğer şeylere çapraz referans olarak kullanmak için kullanıyor. Yapay zeka dil oluşturma algoritmalarına dayanan bu teknoloji, şu anda ilk günlerinde olmasına rağmen zihinsel mahremiyet ve etik konusunda çetrefilli soruları gündeme getirdi. Ancak iletişim bozukluğu olan kişilerin aileleri için bu çalışma yeni bir umut sağlıyor.

Antik balina şimdiye kadarki en büyük hayvan olabilir

Perucetus colossus olarak adlandırılan eski bir deniz memelisi, şimdiye kadarki en büyük hayvan olabilir. 37 milyon yıldan daha uzun bir süre önce Peru kıyılarındaki sularda gezinen antik balinaya ait fosil kemikleri üzerinde yapılan yeni bir analiz, hayvanın 300 tondan fazla ağırlığa ve yaklaşık 18 metre uzunluğa sahip olabileceğini öne sürüyor.

T-Rex’lerin dudakları vardı

Tyrannosaurus rex ve diğer etobur dinozorlar muhtemelen şüphelenilenden farklı bir büzüşmeye sahipti ve müthiş dişlerini kaplayan sportif dudaklara sahipti.

Paleontologlardan oluşan bir ekip, dinozorların anatomisinin bilinen ayrıntılarının yanı sıra kuşlar ve sürüngenler de dahil olmak üzere tarih öncesi hayvanların modern analoglarını inceledikten sonra bu şaşırtıcı sonuca ulaştı. T-Rex ve benzer et yiyen türlerin, ağızlarını korumak ve boğazlarını saldırı için en iyi durumda tutmak amacıyla keskin dişlerini kaplayan yumuşak dokuya sahip olduğu düşünülüyor.

3 milyon yıllık taş aletler, insan olmayan akrabalarımızın yaratıcılığını ortaya koyuyor

Güneybatı Kenya’da arkeologlar, şaşırtıcı bir bulgu ortaya koydu. Türümüzün insan olmayan eski bir akrabası olan hominin Paranthropus’a ait fosillerin yanında gömülü taş aletler keşfedildi. Üç milyon yıllık olabilecek aletlerin keşfi, insan olmayan homininlerin taş teknolojileri geliştirdiğine dair kanıt sağlıyor. Dahası, araç geliştirmenin önceden düşünülenden daha erken gerçekleştiğini gösteriyor.

Cleveland Doğa Tarihi Müzesinden paleoantropolog Emma Finestone, National Geographic’e verdiği demeçte, Paranthropus’un büyük dişleri ve çenesi vardı, bu nedenle olası taş alet kullanımına ilişkin fikirler büyük ölçüde reddedildi çünkü bu nesneler gıda işleme için gerekli değildi. Fakat son bulgular, bu varsayımı altüst ediyor gibi görünüyor.

Keşfedilen gezegenlerin sayısı 5.500’ü aştı

Bilim insanları altı yeni ötegezegen keşfettiklerini açıkladılar ve böylece bilinen toplam gezegen sayısı 5.500’ün üzerine çıktı.

Geçiş Yapan Ötegezegen Araştırma Uydusu (TESS) gibi teleskoplar, galaksideki yeni dünyaların dikkat çekici çeşitliliğini ortaya çıkarmaya devam ediyor. Dahası, James Webb Uzay Teleskobu ve diğer güçlü gözlemevleri de bu dünyalar hakkında daha fazla ayrıntı sağlıyor.

Şempanzeler de insanlar gibi menopoza giriyor.

Biyologlar, üreme yıllarını çoktan geride bırakan hayvanların evrimsel faydası konusunda uzun süredir kafa karışıklığı yaşıyorlar. Yalnızca orkaların, kısa yüzgeçli pilot balinaların, deniz gergedanlarının, beyaz balinaların, sahte katil balinaların ve insanların menopoza girdiği biliniyor. Ancak şempanze idrarındaki hormonların sağlam, uzun vadeli analizine dayanan yeni çalışma, Uganda’nın Kibale Ulusal Parkında şempanzelerin menopoza girdiğini ve yaşamaya devam ettiğini doğruladı. Yaşları 14 ila 67 arasında değişen dişileri kapsayan idrar çalışmaları, şempanzelerin 50 yaş civarında menopoza girdiğini gösteriyor. Bu da genellikle aynı yaşta menopoza giren insanlarla ilgi çekici bir paralellik gösteriyor.

Kanıtlar, bazı balina ve yunus türlerinde yaşlı dişilerin sonraki nesillerin yetiştirilmesine katkıda bulunduğunu gösteriyor ancak şempanzeler akraba yavrular yetiştirmediğinden bu durum şempanzelerde geçerli görünmüyor. Bununla birlikte bir teori, menopozun primatlar için üreme rekabetini azaltmaya yardımcı olduğu yönünde.

Amerikan timsahları arasında bilinen ilk bakire doğum gözlemlendi

Partenogenez adı verilen eşeysiz üreme tekniğinin son örneğinde Kosta Rika’daki bir parkta dişi bir Amerikan timsahı, erkek olmadan yavrular üretti.

Tipik olarak hayvanlar aşırı nüfus baskısıyla karşı karşıya kaldığında görülen bu olay, daha önce nesli kritik derecede tehlike altında olan Kaliforniya akbabaları, birden fazla köpekbalığı türü, Komodo ejderleri ve bazı yılanlar dahil olmak üzere diğer hayvanlarda rapor edilmişti ancak daha önce herhangi bir timsah türünde rapor edilmemişti.

Anne timsahın yaklaşık 16 yıldır kendi türünden başka hayvanlarla teması yoktu ve genetik analiz, fetüsün gerçekten de annesinin kısmi bir klonu olduğunu doğruladı.

Bilim insanları, yeni ve daha temsili bir genom geliştiriyor.

ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri bu yıl, 20 yıllık referans insan genomunun çok ihtiyaç duyulan güncellemesi olan yeni bir pan-genomu açıkladı. Yeni model, çok daha fazla etnik ve ırksal çeşitliliğe sahip insanlığın daha temsili bir dilimini yakalıyor ve bu, kişiselleştirilmiş tıbbın iyileştirilmesi için gerekli bir adım.

Yeni pan-genom şu anda 47 kişinin genom dizisini içeriyor ancak modelin sonunda yaklaşık 700 kişiyi içermesi planlanıyor.

Enceladus’ta keşfedilen fosfor, yaşamın mümkün olduğuna dair çok önemli bir işaret.

Yeni kimyasal kanıtlar Satürn’ün uydusunun yaşamı destekleyebileceğini gösteriyor. Bilim insanları, bu yıl Satürn’ün altıncı en büyük ayı Enceladus’ta okyanusta fosfor bulduklarını duyurdular. Karbon, hidrojen, nitrojen, oksijen ve kükürtün yanı sıra bu altıncı element de yaşamın sürdürülmesi için gerekli. Gök bilimciler zaten Enceladus’ta diğer beş elementin işaretlerini bulmuşlardı. Cassini uzay aracının Kozmik Toz Analizörü tarafından toplanan buz tanelerinde tespit edilen bu son bulgu, buzlu kayayı dünya dışı yaşam için umut verici bir aday haline getiriyor.

Derleyen: Eliz Canyurt