Uçuş Trajedilerinin Ardındaki Sessiz Tanık: Kara Kutu

Geçtiğimiz ay 260 kişinin ölümüne yol açan Air India uçağının her iki motoruna giden yakıtın, uçağın kalkışından dakikalar sonra kesildiği ortaya çıktı.

Kazanın ardından kurtarılan uçuş veri ve kokpit ses kayıtları, trajedinin perde arkasına ışık tutan sarsıcı detaylar içeriyordu. Kayıtlara yansıyanlara göre, uçağın yakıt akışının aniden kesilmesiyle birlikte pilotlardan biri diğerine şaşkınlıkla, “Neden kapattın? diye sordu. Karşıdaki pilotun, “Ben kapatmadım,” yanıtı ise durumu daha da karmaşık hale getirdi. Bu kısa fakat gergin diyalogdan sadece saniyeler sonra, uçak hızla irtifa kaybederek  kontrol dışı bir düşüşe geçti ve bir pansiyona çarparak 19 kişinin daha hayatına mal oldu. Pilotlar arasındaki bu esrarengiz konuşma, kazanın kasıtlı bir eylem mi yoksa ölümcül bir pilotaj hatası mı olduğu yönündeki tartışmaları alevlendirdi. Bu hazin olay uçuş kayıt cihazlarının, yaygın adıyla “kara kutuların”, bir felaketin nedenlerini aydınlatmada ne denli paha biçilmez bir araç olduğunu acı bir şekilde hatırlattı.

Kara Kutu Nedir ve Neden Önemlidir?

Uçuş kayıt cihazları iki ayrı bileşenden oluşur: veri kayıt cihazı ve ses kayıt cihazı. Florida’daki Embry-Riddle Havacılık Üniversitesi’nde görevli havacılık bilimi uzmanı David Esser ’ın açıklamasına göre, veri kayıt cihazı genellikle “ne olduğunu”, ses kayıt cihazı ise “neden olduğunu” ortaya koyar. Veri kayıt cihazı genellikle uçağın kuyruğuna yerleştirilir çünkü bu bölüm, kazalardan en çok sağlam çıkan alanlardan biridir. Öte yandan, ses kaydedici, pilotların konuşmalarını ve kazadan hemen önce neyin ters gittiğine dair ipuçları barındırabilecek diğer sesleri kaydetmek amacıyla kokpitin içine yerleştirilir. Her iki cihaz da, su üstünde meydana gelen bir kazada yerlerinin tespit edilmesini kolaylaştırmak için akustik sinyaller (ping) yayan işaretçilere sahiptir. 

Kara Kutuların Doğuşu: Bir Havacılık Güvenliği Devrimi  

1950’lerin ortalarında, dünyanın ilk ticari jet uçağı olan de Havilland Comet’ın  bir dizi gizemli kazasını araştırırken, David Warren  gelecekteki tüm havayolu soruşturmalarına yardımcı olacak bir çözüm düşündü: bir uçuş kayıt cihazı. Bu fikir, hız ve irtifa gibi uçuş koşullarının kaydını tutmak ve kaza anından hemen öncesinde pilotun tepkisini kaydeden bir bant kullanmaktı.

O zamanlar Avustralya’nın Melbourne kentindeki Havacılık Araştırma Laboratuvarı’nda, 28 yaşında bir bilim insanı olan David Warren, bu aracın her uçağa yerleştirilmesi gerektiğine inanıyordu.  Bu güçlü inancının ardında ise çocukluk yıllarında yaşadığı derin bir kişisel kayıp yatıyordu. 1934 yılında, Warren henüz dokuz yaşındayken babası Reverend Hubert Warren, Miss Hobart adlı uçağın Bass Boğazı üzerinde kaybolması sonucu meydana gelen bir kazada hayatını kaybetti. Bu trajik olay, Warren’ı derinden etkiledi ve ilerleyen yıllarda uçak kazalarının nedenlerini anlamaya yönelik çalışmalarına ilham verdi. Kişisel bir kayıptan doğan bu motivasyon, havacılık güvenliği alanında devrim niteliğinde bir buluşun temelini attı.

Warren, 1956 yılında bir prototip tasarlayarak üretti ancak yetkililerin, cihazın ne kadar değerli olabileceğini anlamaları ve bunları dünya çapındaki ticari havayollarına kurmaya başlamaları birkaç yıl aldı. Her ne kadar fikir hemen ilgi görmemiş olsa da, onun buluşu daha sonra modern uçakların güvenliği açısından önemli bir dönüm noktası haline gelecekti. O zamandan beri kara kutular, ticari uçaklar ve helikopterler de dâhil olmak üzere çok sayıda uçak kazası soruşturmasına yardımcı oldu.

İsminin Aksine Kara Kutu Neden Turuncu Renktedir?   

Uçak kazalarında en çok merak edilen unsurlardan biri olan kara kutular, adlarına rağmen siyah değil, dikkat çekici bir turuncu renge sahiptir. Görünümleri, kazadan sonra bulunmalarını kolaylaştırmak için özellikle tasarlanmıştır. “Onlar turuncu renktedir çünkü olay yerinde hemen göze çarpmaları gerekir,” diyor Esser ve ekliyor: “Kara kutu terimi muhtemelen bilgisayar bilimlerinden ödünç alınmıştır. Bu alanda, bir sistemin giriş ve çıkışı bilinse de, içeride neler olup bittiği genellikle sıradan insanlar tarafından tam olarak anlaşılamaz.”

Boeing ve Airbus gibi üreticilere bu sistemleri sağlayan Honeywell’in ileri sistem mühendisi Abdalla Elazaly’nin belirttiğine göre; bu cihazlar yüksek darbe, yangın ve derin deniz basıncı gibi olağan dışı koşullara dayanacak şekilde tasarlanıyor. “Mühendisler, kasalarında titanyum veya paslanmaz çelik gibi dayanıklı malzemeler kullanıyor,” diyor Elazaly. “Ancak bazı ekstrem koşullar, bu sistemlerin işlevini yitirmesine yol açabiliyor.” Elazaly bu durumlara örnek olarak; uçağın tamamen güç kaybetmesini, uzun süreli yangına ya da derin suya maruz kalmasını ve yüksek hızla çarpışmaları gösteriyor.

Neden “Kara” Ama Turuncu?

Kara kutunun aslında siyah renkte olmadığını, parlak turuncu renkte olduğunu duymak sizi şaşırtabilir. Peki durum böyleyse, havacılık birimleri neden hâlâ ona “kara kutu” demeye devam ediyor da “turuncu kutu” demiyor?

Kara kutu ismiyle ilgili iki güçlü teori bulunuyor. İlk teori, 1930’ların sonlarında Fransız mühendis François Hussenot’un geliştirdiği erken uçuş veri kayıt cihazlarına dayanıyor. Hussenot’un sistemi, uçuş verilerini ışık geçirmez bir kutunun içindeki fotoğraf filmine kaydediyordu. Bu kutular, ışığı geçirmediği ve içleri görünmediği için “kara kutu” olarak anılmaya başlandı. Modern dijital sistemlerin atası olarak kabul edilen bu teknoloji, terimin kökenine dair önemli bir ipucu sunuyor.

İkinci teori ise “kara kutu” teriminin II. Dünya Savaşı sırasında İngiltere’de kullanıldığını ileri sürüyor. O dönemde İngiliz Kraliyet Hava Kuvvetleri (RAF), uçaklarında bulunan elektronik navigasyon sistemlerini dışarıdan görünmeyecek şekilde siyah veya opak kutulara yerleştiriyordu. Bu kutuların yansıtıcı olmayan yüzeyleri, düşman radarları tarafından tespit edilmemelerini sağlıyordu. Zamanla bu görünmeyen, gizli teknolojileri tanımlamak için “black box” ifadesi yaygınlaşmış olabilir.

 Kara Kutu Aslında Neyi Kaydediyor?

Ulusal Ulaşım Güvenliği Kurulu (NTSB) verilerine göre, bazı uçuş veri kaydedicileri uçuş operasyonlarına dair en az 88 parametreyi –zaman, irtifa ve hava hızı dahil olmak üzere– 25 saat boyunca kesintisiz olarak kaydedebilmektedir. Bu cihazlar, aynı zamanda soruşturmalar için kritik öneme sahip binlerce veri noktasını da toplar. Örneğin; duman alarmının ne zaman devreye girdiğini, uçağın kanatçık konumlarını ya da otomatik pilotun hangi anda aktifleştiğini kaydeder.

Bunun yanında, kokpit ses kaydedicileri; motor sesi, iniş takımı hareketleri, anahtarların çevrilmesi ve kokpit içindeki çeşitli uyarı seslerini kaydeder. Bu cihazlar genellikle iki pilotun arasında bulunan bir tavan mikrofonuna bağlıdır. Federal Havacılık İdaresi (FAA), ticari uçaklarda en az 25 saatlik ses kaydı yapabilen cihazların bulundurulmasını zorunlu kılmaktadır.

Bir uçak kazası meydana geldiğinde, bu kayıt cihazları kazanın nedenini belirlemeye yardımcı olacak kritik bilgileri sağlar. Bu bilgilere yalnızca kaza soruşturma ekipleri erişebilir. Maryland Üniversitesi, Baltimore County’de görev yapan elektrik mühendisi Houbing Song, bu süreci “bir suç soruşturması gibi” olarak tanımlıyor. Song ayrıca, kurtarma sürecinin ilk adımının belleğin sağlam olup olmadığını kontrol etmek ve verilerin bir kopyasını almak olduğunu belirtiyor. Günümüzde, eski tip manyetik bantlar yerine, dizüstü bilgisayar ve cep telefonlarında kullanılanlara benzer katı hal bellek kartları tercih edilmektedir. Soruşturmanın tamamlanması ise kazanın niteliğine göre bir ay ile birkaç yıl arasında sürebilir.

Uçuş kayıt cihazları yalnızca kazalar sonrasında değil, normal operasyonlar sırasında da havayolları için önemli bir bilgi kaynağıdır. FAA ile bazı ticari havayolları arasında yürütülen “Uçuş Operasyonel Kalite Güvencesi” adlı gönüllü bir program sayesinde, uçuş verilerinin bir kısmı kalite kontrol ve güvenlik iyileştirmeleri için kullanılmaktadır. Bu veriler, örneğin yakıt tüketimi, potansiyel motor arızaları veya operasyonel verimsizlikleri tespit etmekte yardımcı olabilir. Konuyla ilgili açıklama yapan Esser, “Amaç, bir olay ya da kaza yaşanmadan önce olası riskleri tespit edebilmektir,” diyor.

Ancak tüm bu değerli verilere yalnızca uçuş sonrasında erişilebilmesi bir sınırlılık yaratmaktadır. Kayıt cihazlarının hasar görmesi veya kurtarılamaması halinde hayati bilgiler kaybolabilir. Bu sorunu aşmak için, uçuş verilerinin gerçek zamanlı olarak aktarılmasını sağlayacak yeni teknolojiler üzerinde çalışmalar sürmektedir. Esser’a göre, “Bu teknoloji hâlihazırda mevcut; sadece uygulamaya geçilmesi gerekiyor.” Tüm bu gelişmeler, havacılık güvenliğinin ne kadar hassas ve sürekli olarak geliştirilmesi gereken bir alan olduğunu açıkça ortaya koyuyor. Kara kutular, geçmişte yaşanan trajedilerden ders çıkarılmasına ve benzer kazaların önlenmesine katkı sağlayarak, havacılık endüstrisi için vazgeçilmez bir araç olmayı sürdürüyor.

Derleyen: Gamze Büyükkaya Tunçay