2018 yılında CRISPR teknolojisini insan embriyolarına uygulayan ilk bilim insanı olarak duyurulan He Jiankui, dünya çapında bilimsel ve etik tartışmaların odağı olmuştu. HIV direnci kazandırmak amacıyla genetik yapıları değiştirilmiş üç kız çocuğunun doğumunu ilan etmesi, hem uluslararası bilim camiasında hem de kamuoyunda büyük şok etkisi yarattı. Bu gelişme, gen düzenleme alanında bir dönüm noktası olarak kabul edildiği kadar, etik ve hukuki sınırların ihlali nedeniyle yoğun eleştirilerle karşılandı.

Bir Çin mahkemesi, He Jiankui’yi genetik müdahalelerin etik ve yasal çerçevelerini ihlal etmekten üç yıl hapis cezasına çarptırdı ve Çin hükümeti üreme amaçlı gen düzenleme çalışmalarını yasakladı. Bu karar, dünya genelinde germline (kalıtsal) düzenleme çalışmaları için sert düzenleyici sınırların belirlenmesinde kilit bir dönemeç oldu.

Yeni Bir Vizyon: Alzheimer’i Önlemek mi, Tartışmayı Sürdürmek mi?

2022’de hapisten çıktıktan sonra He, bilimsel kariyerini yeniden inşa etme çabalarına başladı. Eskisi gibi büyük bilim kurumlarından veya devlet kuruluşlarından destek görmese de, kendi laboratuvarını Pekin’de kurdu ve çalışmalarını sosyal medya platformlarında aktif olarak paylaşıyor. Son dönemde odaklandığı konu, sadece genetik hastalıkların tedavisi değil; buna ek olarak Alzheimer hastalığını önlemeye yönelik genetik bir müdahale stratejisi.

He Jiankui, İzlanda’da görülen ve Alzheimer’a karşı koruyucu etkiye sahip olduğu düşünülen APP-A673T mutasyonunu insan genomuna taşımayı hedeflediğini söylüyor. Böyle bir mutasyonun gelecek kuşaklarda Alzheimer riskini önemli ölçüde azaltabileceğini iddia ediyor.

Ancak bu yaklaşım, birkaç önemli açıdan yoğun tartışmaya açık:

• Yasal Engeller: Çin ve pek çok ülke, germline gen düzenleme çalışmaları üzerinde sıkı kısıtlamalar uyguluyor. Bu yüzden He, şu anda yalnızca hücre hatları ve hayvan modelleri üzerinde çalışabildiğini belirtiyor.
• Regülasyon Dışı Araştırma: He yeni klinik deneylere başlamadan önce yasal izinler almak zorunda; bunun için Çin dışındaki ülkeleri ve düzenleyici ortamı daha esnek yerleri düşündüğünü ifade ediyor.
• Bulguların Şeffaflığı: Henüz çalışmalarını bilimsel makalelerle belgelememiş olması, bilim camiasında güvenilirlik ve şeffaflık açısından soru işaretleri yaratıyor.

Etik ve Felsefi Çatışmalar

He’nin yaklaşımı, yalnızca bilimsel sonuçlarla değil, aynı zamanda etik temelleriyle de tartışma yaratıyor:

Hastalık Önlemek mi, İnsan Türetili Geliştirmek mi?

He, Alzheimer, HIV veya Duchenne kas distrofisi gibi hastalıkları önlemek için gen düzenlemenin meşru olduğunu savunurken, genetik yetenek artırımı ve IQ gibi özelliklerin geliştirilmesini “Nazi-vari ırkçılık deneyleri” olarak nitelendiriyor. Bu ayrım, etik literatürde sık sık tartışma konusu olur: bir müdahale “tedavi” mi yoksa “geliştirme” mi?

Kalıtsal Müdahaleler ve Gelecek Nesiller

Kalıtsal gen değişiklikleri, yalnızca bireyi değil onun torunlarını da etkileyebilir. Bu nedenle bu tür genetik müdahaleler, gelecek nesillerin yaşamını şekillendiren kararlar olarak görülüyor ve çoğu etik kuram bu tür müdahalelerde bireylerin “rıza” gösteremeyeceği odaklı kaygılar taşıyor.

Bilimsel Çerçevenin Ötesinde: Toplum ve Politikalar

He’nin kamuoyuna açık sosyal medya kampanyaları ve kendini “Çin’in Darwin’i” gibi ifadelerle tanımlaması, bilimsel tartışmanın ötesinde kültürel ve politik bir boyut da taşıyor. Bazı çevreler onu bilimsel cesaretle ilişkilendirirken, başka gruplar bu yaklaşımı bilimsel sorumluluk ve etik standartlardan uzaklaşma olarak değerlendiriyor.

Uluslararası düzeyde birçok bilim akademisi, geniş kapsamlı bir moratoryum ve küresel etik standartlar çağrısında bulunuyor. Özellikle kalıtsal gen düzenlemelerin insan deneyimi üzerindeki etkileri belirsizken bu çağrılar büyük önem taşıyor.

Sonuç: Gen Teknolojileri, Etik Sınırlar ve İnsanlığın Geleceği

He Jiankui olayı, gen düzenleme teknolojilerinin hem çığır açıcı potansiyelini hem de etik, yasal ve toplumsal risklerini çarpıcı bir şekilde ortaya koyuyor. Alzheimer gibi yıkıcı hastalıkları engelleme fikri bilimsel açıdan umut verici olabilir; ancak böylesi bir hedefin nasıl, nerede, hangi sınırlar içinde ve hangi ortak akılla gerçekleştirileceği büyük bir soru işareti.

Bu nedenle gen düzenleme araştırmalarının sadece bilimsel değil, aynı zamanda uluslararası etik, hukuk ve kamu politikası perspektifleriyle birlikte ele alınması gerektiği çağrısı, bu hikâyenin belki de en önemli sonucu olarak karşımıza çıkıyor.

He Jiankui örneği, gen düzenleme teknolojilerinin yalnızca neyin mümkün olduğunu değil, aynı zamanda bilimin hangi noktada durması gerektiğini de tartışmaya açarak, insanlığın geleceğine dair kararların teknik başarıdan çok etik uzlaşıyla şekillenmesi gerektiğini hatırlatıyor.

Derleyen: Damla Şayan