Britanya’nın plastik atık ihracatı, Türkiye’nin en önemli tarım merkezlerinden Adana’da çevre ve halk sağlığına ilişkin endişeleri yeniden gündeme taşıdı. Guardian’ın araştırması, Avrupa’dan gönderilen plastik atıkların geri dönüşüm tesislerinin yoğunlaştığı yoksul mahallelerde su, hava ve toprak kirliliği baskısını artırdığını ortaya koydu.

Haberde Britanya’dan Türkiye’ye gönderilen plastik atık miktarının 139 bin tona ulaştığı belirtilirken, Çevresel Araştırma Ajansı’nın (EIA) ihracat ve ithalat verileri üzerinden yaptığı ayrıntılı inceleme, atıkların belirli tesislere nasıl yönlendirildiğini gösterdi.

EIA’nın Guardian için gerçekleştirdiği analize göre 13 Britanyalı şirket, Mayıs 2021 ile Temmuz 2024 arasındaki dönemde Adana’daki Kemal Deniz geri dönüşüm bölgesine toplam 545 sevkiyat yaptı. Evlerden ve süpermarketlerden toplanan plastik ambalajların da bulunduğu sevkiyatların toplam ağırlığı 52 bin tona ulaştı.

Sulama kanalında yüksek miktarda mikroplastik bulundu

Kemal Deniz geri dönüşüm bölgesinin yakınında yapılan araştırmalarda, tarım arazilerinin sulanmasında kullanılan kanallarda yüksek miktarda mikroplastik ve çeşitli plastik parçalarına rastlandı.

Sabancı Üniversitesi İstanbul Politikalar Merkezi’nden deniz biyoloğu Sedat Gündoğdu, bölgedeki birçok geri dönüşüm tesisinin atık sularını doğrudan tarımsal sulamada kullanılan kanal ve su yollarına boşalttığını belirtti.

Gündoğdu, mikroplastik içeren atık suların sulama kanallarına verilmesinin tarımsal kirlenme ve gıda güvenliği bakımından ciddi riskler oluşturabileceği uyarısında bulundu.

Patlıcan üreticisi Ayhan’ın tarlaları, mikroplastik kirliliğinin tespit edildiği kanala yalnızca birkaç metre mesafede bulunuyor. Ayhan, bölgenin hem yukarı kesimdeki plastik geri dönüşüm tesislerinden hem de yakındaki tekstil fabrikasından kaynaklandığını düşündüğü kirliliğe maruz kaldığını söyledi.

Plastik parçalarının kanal kıyısında biriktiğini ve geri dönüşüm tesislerinden çıkan dumanın tarım alanlarına ulaştığını anlatan çiftçi, ocak ayında yaşanan şiddetli yağışın ardından tarlalarının su altında kaldığını belirtti. Ayhan’a göre sel nedeniyle yaklaşık 7 hektarlık ekili alan zarar gördü ve ürünlerin yeniden dikilmesi gerekti.

Geri dönüşüm tesisi yangını 36 saat sürdü

Adana’da yaşayanlar yalnızca su kirliliğinden değil, geri dönüşüm tesislerinde meydana gelen yangınların oluşturduğu yoğun dumandan da şikâyetçi.

Küçükdikili Mahallesi yakınındaki bir geri dönüşüm tesisinde geçen yıl çıkan yangın yaklaşık 36 saat sürdü. Yangın sonucunda oluşan koyu duman, çevredeki evlerin ve tarım alanlarının üzerine yayıldı. Bölge halkı ve Adana Ekoloji Platformu, olayın ardından adliye önünde protesto düzenleyerek plastik atık ithalatının yasaklanmasını istedi.

Guardian, bu tesise giren atıkların ithal mi yoksa Türkiye kaynaklı mı olduğunu belirleyemedi. Ancak yakınlardaki yol kenarında, aralarında Britanya menşeli ambalajların da bulunduğu bir atık yığını tespit edildi. Kemal Deniz bölgesindeki geri dönüşüm tesislerinde de daha önce yangınlar yaşandığı yerel basına yansıdı.

Kirliliğin yükünü yoksul mahalleler taşıyor

Adana Ekoloji Platformu Sözcüsü Yaşar Gökoğlu, kentin sosyoekonomik açıdan ikiye ayrıldığını belirtti. Gökoğlu’na göre daha varlıklı kesimler ağırlıklı olarak Adana’nın kuzeyinde yaşarken geri dönüşüm tesisleri, yoksul ailelerin ve göçmenlerin yoğunlaştığı güney bölgelerinde bulunuyor.

Tesislerin normal çalışma koşullarında bile kimyasal kirlilik ile su, hava ve toprak kirliliğine neden olabildiğini söyleyen Gökoğlu, bunun çevrede yaşayan insanların günlük hayatını ve sağlığını olumsuz etkilediğini ifade etti.

Çevre örgütleri bu tabloyu “atık sömürgeciliği” olarak nitelendiriyor. Kavram, varlıklı ülkelerin tüketim sonucunda ortaya çıkan çevresel yükü, daha düşük gelirli ülkelere veya bu ülkelerdeki yoksul bölgelere aktarmasını anlatıyor.

Britanyalı şirketler hakkında yasa dışılık iddiası yok

Guardian’ın araştırmasında, plastik atık gönderen Britanyalı şirketlerin yasa dışı hareket ettiğine ilişkin herhangi bir iddiada bulunulmuyor. Ancak Britanya mevzuatı, atık ihracatı yapan şirketlere gönderdikleri plastiklerin çevreye zarar vermeyecek biçimde geri dönüştürülmesini sağlama yükümlülüğü getiriyor.

EIA yetkilisi Lauren Weir, tüketicilerin geri dönüşüm için ayırdığı yoğurt kaplarının veya diğer plastik ambalajların başka bir ülkenin çevresini kirletmesini beklemediğini söyledi. Weir, Britanya hükümetinin kendi plastik atıklarının sorumluluğunu üstlenmesi ve plastik atık ihracatını yasaklaması gerektiğini savundu.

Birleşik Krallık Çevre, Gıda ve Köy İşleri Bakanlığı ise atık ihracatının mevcut mevzuatla sıkı biçimde denetlendiğini açıkladı. Bakanlık, ihracat yapan işletmelerin gönderdikleri atıkların çevreye uygun şekilde yönetilmesini sağlamak zorunda olduğunu ve ülkenin plastik atık ihracatına duyduğu ihtiyacı azaltmak için adımlar atıldığını bildirdi.

Türkiye hükümetinden konuyla ilgili görüş istendiği, ancak Guardian’a yanıt verilmediği aktarıldı.

Avrupa Birliği denetimleri sıkılaştırıyor

Birleşik Krallık ve Avrupa Birliği, Türkiye’ye en fazla plastik atık gönderen taraflar arasında yer alıyor. Avrupa Birliği, atık ihracatına ilişkin yeni düzenlemeler kapsamında Kasım 2026’dan itibaren OECD üyesi olmayan ülkelere yönelik tüm plastik atık ihracatını yasaklayacak.

Türkiye gibi OECD üyesi ülkelere yapılacak sevkiyatlar tamamen yasaklanmayacak ancak mevcut denetimler önemli ölçüde sıkılaştırılacak. Çevre örgütleri, Britanya’nın da Avrupa Birliği’ne benzer düzenlemeler uygulayarak kendi plastik atığını ülke içinde azaltmasını ve işlemesini talep ediyor.

Derleyen: Yağmur Saatcı