Dört yüz yıl önce, günümüzde Çekya sınırları içinde yer alan bir bölgede, düşmanı bir pencereden aşağı atmak oldukça dramatik bir siyasi mesaj verme yöntemi olarak görülüyordu. 23 Mayıs 1618’de Prag Kalesi’ndeki şansölyelik binasında bir grup Protestan soylu, Katolik kraliyet yöneticilerini haklarını görmezden gelmekle suçladı. Gergin görüşme, Katolik yöneticiler ve sekreterlerinin binanın üçüncü kat penceresinden aşağı atılmasıyla sonuçlandı.

İlginç şekilde üç kişi de bu olaydan sağ kurtuldu. Katolik anlatılarına göre bu kurtuluşu meleklerin onları havada yakalaması sağladı. Protestan versiyonuna göre ise düşüşlerini yumuşatan şey oldukça sıradan bir gübre yığınıydı.

Bu olay aslında Orta Çağ Avrupa’sında Katolik Habsburg İmparatorluğu ile Protestan güçler arasında süregelen uzun çatışmanın küçük bir parçası gibi görünüyordu. Ancak sonuçları çok daha büyük oldu.

Bu olay, Bohemya’daki Protestan ayaklanmasını tetikledi ve Avrupa tarihinin en yıkıcı savaşlarından biri olan Otuz Yıl Savaşları’na dönüştü. Üç on yıl süren bu çatışma, bir düzineden fazla ülkeyi içine çekti ve milyonlarca insanın ölümüne, kıtlık ve hastalıklara yol açtı.

Tarih Küçük Olaylarla Büyük Kırılmalara Sahne Oluyor

Tarih boyunca buna benzer çok sayıda örnek bulunuyor. Doğu Almanya’da bir yetkilinin basın toplantısında yaptığı bir dil sürçmesi Berlin Duvarı’na akın eden binlerce insanı tetikledi ve Soğuk Savaş’ın sonunu hızlandırdı. Avusturya Arşidükü Franz Ferdinand’ın şoförünün yanlış bir sokağa girmesi, suikastçının hedefi haline gelmesine ve Birinci Dünya Savaşı’nı başlatan zincirleme olaylara yol açtı. Tunus’ta bir sokak satıcısının polis tarafından tartısından mahrum bırakılmasının ardından kendini yakması ise Arap Baharı’nı tetikledi ve birçok ülkede yönetimleri devirdi.

Geriye dönüp bakıldığında, bu büyük krizlerin işaretlerinin aslında önceden görülebileceği anlaşılıyor. Ancak hangi küçük olayın büyük bir zinciri başlatacağını öngörmek son derece zor.

Yapay Zekâ Krizleri Tahmin Edebilir mi?

Günümüzde araştırmacılar, gelişmiş yapay zekâ modellerinin gelecekte bu tür kırılmaları tahmin edip edemeyeceğini anlamaya çalışıyor. Amaç, küçük olayların nasıl büyük küresel sarsıntılara dönüştüğünü veri üzerinden modellemek.

Bu fikir aslında yeni değil. 20. yüzyılın ilk yarısında Rus-Amerikalı sosyolog Pitirim Sorokin, imparatorlukların neden çöktüğünü anlamak için veri temelli bir yaklaşım geliştirmişti. Siyasi suikastlar, isyanlar gibi “mikro olaylar” ile iç savaşlar ve devrimler gibi “makro olayları” analiz etmişti.

Günümüzde Oxford Üniversitesi Dünya Tarihi Laboratuvarı’nda çalışan kompleksite bilimci Peter Turchin bu yaklaşımı sürdürüyor. Ekibi, tarih öncesinden günümüze kadar yaklaşık 80 bin veri parçası toplayarak toplumsal krizleri analiz ediyor.

Araştırmacılara göre devrimler genellikle birkaç unsurun aynı anda ortaya çıkmasıyla tetikleniyor: elitler arasında artan rekabet, halkın ekonomik olarak zorlaşması ve devletin mali zayıflığı. Bu koşullar bir araya geldiğinde toplumsal çöküş ihtimali artıyor.

Turchin, 2010 yılında 2020 civarında ciddi siyasi çalkantılar yaşanabileceğini öngörmüştü. Ardından gelen pandemi ve küresel krizler bu öngörünün dikkat çekmesine neden oldu.

Yapay Zekâ ve Veri Analizi

Şu anda ekip, büyük veri kümelerini sınıflandırmak için yapay zekâ kullanıyor. Gelecekte ise tahmin modellerinde de yapay zekâdan yararlanılması planlanıyor. Makine öğrenimi algoritmalarının, tarihsel verilerdeki kalıpları daha hızlı ve kapsamlı şekilde analiz edebileceği düşünülüyor.

Ancak tüm uzmanlar bu konuda iyimser değil. Bazıları, özellikle “siyah kuğu” olarak adlandırılan tamamen öngörülemez olayların hiçbir model tarafından tahmin edilemeyeceğini savunuyor.

Güvenlik ve Askeri Kullanım

Devletler ve askeri kurumlar bu alana büyük ilgi gösteriyor. 2020’de ABD’de kullanılan Raven Sentry adlı yapay zekâ sistemi Afganistan’daki Taliban saldırılarını tahmin etmek için geliştirilmişti. Sistem, hava durumu, sosyal medya verileri ve uydu görüntülerini analiz ederek yaklaşık %70 doğruluk oranına ulaştı.

Benzer şekilde bazı şirketler, Rusya’nın Ukrayna’yı işgalini açık veri analizleriyle önceden tahmin ettiklerini iddia ediyor. Ancak bu iddialar bağımsız olarak doğrulanmış değil.

Finansal Krizlerin Öngörülmesi

Yapay zekâ aynı zamanda finansal krizleri tahmin etmek için de kullanılıyor. Stanford Üniversitesi’nden Antonio Coppola’nın çalışmaları, büyük veri setleriyle eğitilen modellerin hangi yatırımcıların kriz döneminde en çok zarar edeceğini tahmin edebildiğini gösteriyor.

Bir çalışmada 40 trilyon dolarlık finansal veri analiz edildi ve 2020 krizinde piyasaların nasıl hareket edeceği büyük oranda doğru tahmin edildi. Bu yöntem geleneksel ekonometrik modellerden daha başarılı sonuçlar verdi.

Yapay Zekânın Risk Oluşturma İhtimali

İlginç bir şekilde yapay zekânın kendisi de krizlerin nedeni olabilir. Uzmanlar, yapay zekâ yatırımlarında oluşabilecek bir balonun patlaması durumunda küresel finans sisteminin etkilenebileceğini belirtiyor.

Bazı yapay zekâ sistemleri ise gelecekte riskleri %20 ila %40 arasında küresel kriz ihtimali olarak değerlendiriyor. Ancak bu tahminler kesin değil ve büyük belirsizlik içeriyor.

Yapay zekâ, büyük ölçekli krizleri önceden tahmin etme konusunda umut verici bir araç haline gelse de, sistemler henüz insan davranışının karmaşıklığını tam olarak açıklayamıyor. Tarih, küçük olayların büyük kırılmalara dönüşebileceğini defalarca gösterdi. Ancak hangi küçük dalganın tsunamiye dönüşeceğini önceden bilmek hâlâ en büyük zorluk olmaya devam ediyor.

Sonuç olarak, tarih boyunca yaşanan büyük krizlerin çoğu, başlangıçta sıradan görünen küçük olayların birikmesiyle ortaya çıkıyor ve bu durum, gelecekte benzer kırılmaların önceden tespit edilip edilemeyeceği sorusunu sürekli gündemde tutuyor. Yapay zekâ ve büyük veri analizleri, bu süreçleri anlamak ve olası riskleri önceden görmek için güçlü araçlar sunuyor olsa da, insan davranışlarının karmaşıklığı, politik belirsizlikler ve öngörülemeyen “kara kuğu” olayları nedeniyle kesin tahminler yapmak hâlâ büyük bir zorluk olarak kalıyor. Buna rağmen geliştirilen modeller, krizlerin nerede ve nasıl etkiler yaratabileceğine dair daha net senaryolar üretebiliyor ve özellikle finans, güvenlik ve uluslararası ilişkiler gibi alanlarda karar alma süreçlerini destekleyebilecek önemli bir rehberlik sağlıyor. Gelecekte bu teknolojilerin daha da gelişmesiyle birlikte, krizlerin tamamen önlenmesi mümkün olmasa bile, etkilerinin daha iyi yönetilmesi ve toplumların daha hazırlıklı hale gelmesi ihtimali giderek güçleniyor.