Avrupa ortak sivri fareleri (Sorex araneus), kışı atlatmak için Dehnel fenomeni olarak adlandırılan benzersiz bir hayatta kalma stratejisi benimsiyor. Yağ depoları oluşturan ayılardan farklı olarak sivri fareler, zorlu mevsimlerde kaynakları korumak için beyinleri de dahil olmak üzere enerji tüketen organlarını küçültüyor. Polonyalı zoolog August Dehnel’in adını taşıyan bu fenomen, küçük memelinin kışın vücut ağırlığının %18’ine kadarını ve beyin kütlesinin dörtte birinden fazlasını kaybetmesine neden oluyor ancak bu dokular ilkbaharda yeniden büyüyor.

ABD, Almanya ve Danimarka’dan araştırmacıların yaptığı bir çalışma, Dehnel fenomeninin altında yatan genetik mekanizmaları ortaya çıkararak insan sağlığı için potansiyel etkiler sundu. Ekip, daha önce yaptığı araştırmalarda sivri farelerin karaciğeri, serebral korteksi ve hipokampüsündeki mevsimsel küçülme ile ilişkili metabolik değişimleri belirlemişti. Bu bulgular, insanlarda nörolojik hastalıklarla ilgili olabileceğini öne sürdü. Devam eden çalışmada, metabolizmanın temel düzenleyicisi olan hipotalamusa odaklanılarak sivri farelerin gen ifadeleri 15 diğer memeli türüyle karşılaştırıldı.

Ekip, sivri farelerde mevsimsel ifade değişiklikleri gösteren ve bazıları kemirgenler, primatlar ve diğer memelilerde de bulunan yüzlerce gen tanımladı. Öne çıkan genler arasında enerji dengesi ve hücre ölümünü düzenleyen, potansiyel olarak beyin boyutunun küçülmesiyle ilişkili genler yer aldı. Özellikle, kalsiyum sinyalleşmesi ve kan-beyin bariyerinin adaptasyonlarını içeren genler, hipotalamusun çevresel değişimlere hızlı tepki vermesini sağlıyor.

Hastalığın şiddetli formlarına sahip insanlarda Alzheimer hastalığının yayılması.

BCL2L1 adı verilen bir genin, mevsimsel değişimlere yanıt olarak hücre yıkımını etkilediği gösterildi. Ferret beyin hücreleri üzerinde yapılan deneyler, bu genin nöronların budanmasındaki rolünü doğruladı. Dehnel fenomeninin evriminde kilit öneme sahip beş gen belirlendi; bunlar arasında zar proteinlerini geri dönüştüren, sinaps zarlarının işlevlerini düzenleyen ve insanlarda obezite ile Alzheimer hastalığıyla ilişkili bir gen yer aldı.

Sivri farenin beynini küçültme ve yeniden büyütme konusundaki olağanüstü yeteneği, insanlardaki nörodejeneratif hastalıklara dair önemli bilgiler sunuyor. Metabolik adaptasyonlarının anlaşılması, Alzheimer gibi hastalıkların teşhis ve tedavisini geliştiriyor ve doğanın hayatta kalma stratejilerinin tıp araştırmalarını nasıl bilgilendirebileceğini gözler önüne seriyor.

Derleyen: Eliz Canyurt