Amerikan futbolu, ABD’nin en fazla izlenen ve kültürel açıdan en güçlü sporlarından biri. Ancak temas ve çarpışmaya dayalı bu oyunun, profesyonel sporcuların beyin sağlığı üzerinde bıraktığı uzun vadeli etkiler giderek daha görünür hâle geliyor.

Boston Üniversitesi ve farklı araştırma kuruluşlarından bilim insanlarının yürüttüğü kapsamlı çalışma, eski NFL oyuncuları arasında kronik travmatik ensefalopatinin tahmin edilenden daha yaygın olabileceğini ortaya koydu.

The BMJ’de yayımlanan araştırmada, 2008 ile 2021 yılları arasında hayatını kaybeden 1.712 eski NFL oyuncusunun kayıtları incelendi. Bunlardan beyinlerini bilimsel araştırmalara bağışlayan 338 oyuncuya nöropatolojik değerlendirme yapıldı. İncelenen beyinlerin 315’inde, diğer bir ifadeyle yüzde 93,2’sinde kronik travmatik ensefalopatiye rastlandı.

Kronik travmatik ensefalopati nedir?

Kronik travmatik ensefalopati veya kısaca CTE, başa tekrar tekrar alınan darbelerle ilişkilendirilen ilerleyici bir nörodejeneratif hastalık. Hastalık yalnızca ciddi beyin sarsıntılarıyla değil, belirgin bir sarsıntıya yol açmayan ancak yıllar boyunca tekrarlanan daha hafif kafa darbeleriyle de bağlantılı olabiliyor.

CTE; hafıza ve düşünme sorunları, davranış değişiklikleri, duygu durum bozuklukları ve ilerleyen dönemlerde demans belirtileriyle ilişkilendiriliyor. Bununla birlikte hastalık günümüzde ancak ölümden sonra beyin dokusunun incelenmesiyle kesin olarak teşhis edilebiliyor. Yaşayan kişilerde CTE’yi güvenilir biçimde belirleyebilecek testler üzerinde çalışmalar devam ediyor.

Araştırmaya, plastik ve sert kabuklu kaskların NFL’de zorunlu hâle getirildiği 1949’dan sonra ligde en az bir karşılaşmaya çıkan oyuncular dâhil edildi. Nöropatologlar, oyuncuların sağlık geçmişini ve futbol kariyerini bilmeden beyin dokularını inceledi. Demans değerlendirmesini yapan klinisyenler de oyuncuların CTE durumundan haberdar edilmedi. Böylece değerlendirme sürecindeki önyargı riskinin azaltılması amaçlandı.

Bağışlanan beyinlerin yüzde 93’ünde CTE bulundu

Araştırılan 338 beynin 315’inde CTE saptanırken 104 oyuncuda, hastalığın en ağır düzeyi olan dördüncü evre CTE belirlendi. Bu sayı, bütün bağışçıların yaklaşık yüzde 31’ine karşılık geliyor.

Oyuncuların 202’si, yani yüzde 59,8’i demans ölçütlerini de karşılıyordu. Araştırmacıların istatistiksel düzeltmelerinden sonra dördüncü evre CTE bulunan oyunculardaki demans riskinin, bu evrede hastalığı bulunmayanlara kıyasla yüzde 44 daha yüksek olduğu hesaplandı. Ancak bu sonuç, CTE’nin incelenen bütün demans vakalarının doğrudan nedeni olduğunu tek başına kanıtlamıyor.

Çalışmada dikkat çeken bir başka bulgu, demans vakalarının ölüm kayıtlarına yeterince yansımaması oldu. Araştırma ekibinin demans tanısı koyduğu 202 oyuncunun yalnızca 82’sinin ölüm belgesinde nörodejeneratif bir hastalık birincil veya ikincil ölüm nedeni olarak yer alıyordu. Bu durum, eski oyuncular arasındaki nörolojik hastalık yükünün resmî ölüm kayıtlarında eksik görünmüş olabileceğine işaret ediyor.

Yüzde 93 bütün NFL oyuncularını temsil etmiyor

Araştırmanın sonuçlarını değerlendirirken iki farklı oranın birbirinden ayrılması gerekiyor. Yüzde 93,2’lik CTE oranı, beyinlerini araştırmaya bağışlayan 338 kişilik seçilmiş gruba ait. Bu nedenle “eski NFL oyuncularının yüzde 93’ünde CTE var” sonucuna doğrudan ulaşmak mümkün değil.

Beyin bağışında bulunan kişiler veya aileleri, oyuncu hayattayken görülen hafıza, davranış ya da kişilik değişiklikleri nedeniyle bağış yapmaya daha yatkın olabilir. Bu olası seçilim yanlılığı, bağışçı grubundaki CTE oranını yükseltebilir.

Buna karşılık araştırmacılar, doğrulanmış vakaları aynı dönemde ölen bütün oyunculara bölerek bir asgari oran hesapladı. Buna göre 2008-2021 döneminde ölen 1.712 eski oyuncunun en az yüzde 18,5’inde CTE bulunduğu kesin olarak doğrulandı.

Beyin bağışlarının daha yaygın olduğu 2016-2021 dönemine bakıldığında ise 878 eski NFL oyuncusu hayatını kaybetti. Bunlardan 235’inin beyni incelendi ve 215’inde CTE tespit edildi. Böylece bu dönemde ölen bütün eski oyuncular arasındaki doğrulanmış asgari CTE oranı yüzde 24,5’e, başka bir ifadeyle yaklaşık her dört kişiden bire ulaştı. İncelenmeyen oyuncuların beyinlerinde CTE bulunup bulunmadığı bilinmediğinden gerçek oranın daha yüksek olması mümkün.

Uzmanlar temkinli değerlendirme çağrısı yapıyor

Araştırmada yer almayan NYU Langone Health Nöroloji Bölümü Başkanı Steven Galetta, yüzde 24’ü aşan asgari oranın kaygı verici olduğunu belirtti. Bununla birlikte beyin dokusunda hastalık belirtisi bulunmasının her zaman kişinin hayattayken klinik belirtiler gösterdiği anlamına gelmediğini vurguladı.

Galetta ayrıca beyinlerini bağışlayan oyuncuların genel NFL oyuncusu nüfusunu temsil etmeyebileceğine dikkat çekti. Buna rağmen bulguların önemli olduğunu ve uzun yıllar temas sporları yapan kişiler açısından dikkatle araştırılması gerektiğini söyledi.

NFL’de alınan önlemler yeterli mi?

CTE konusundaki farkındalığın artmasıyla NFL ve diğer spor kuruluşları daha güvenli kasklara geçiş, sert kafa darbeleriyle sonuçlanan hareketlere yönelik kural değişiklikleri ve beyin sarsıntısı protokolleri gibi önlemler aldı. Ancak uzmanlar, özellikle çocukluk ve gençlik döneminde başlayan temaslı sporların uzun vadeli etkileri konusunda daha fazla araştırmaya ihtiyaç bulunduğunu belirtiyor.

Yeni çalışma, bu önlemlerin CTE oranını azaltıp azaltmadığına kesin bir yanıt vermiyor. Bunu belirleyebilmek için günümüzde oynayan sporcuların uzun yıllar boyunca takip edildiği ileriye dönük araştırmalar gerekiyor.

Derleyen: Yağmur Saatcı