Domuz böbreği nakli, insan donör organlarının yetersizliğine çözüm bulmayı amaçlayan xenotransplantasyon çalışmalarında yeni bir rekora ulaştı. ABD’de Massachusetts General Hospital’da gerçekleştirilen ameliyatın ardından genetiği düzenlenmiş domuz böbreği alan bir kadın, dokuz aydan uzun süredir diyalize ihtiyaç duymadan yaşamını sürdürüyor.

WIRED tarafından yayımlanan habere göre hasta, 22 Kasım 2025’te gerçekleştirilen operasyonun ardından genetiği düzenlenmiş domuz böbreğiyle yaşamaya başladı. Böbrek, 3 Eylül 2026 itibarıyla 285 gündür işlevini sürdürüyordu. Böylece yaşayan bir insanda nakledilen genetiği düzenlenmiş domuz böbreğinin çalışma süresi için yeni bir rekor oluştu.

Böbreği geliştiren biyoteknoloji şirketi eGenesis de aynı gün yaptığı açıklamada, hastanın dokuz aydan uzun süredir diyalize ihtiyaç duymadığını ve takip sürecinin devam ettiğini bildirdi. Şirketin EGEN-2784 programında Mart 2024’ten bu yana beş hastaya genetiği düzenlenmiş domuz böbreği nakledildi.

Domuz Böbreği Nakli 285 Günle Yeni Rekora Ulaştı

Yeni domuz böbreği nakli rekorunun önceki sahibi Tim Andrews’tı. Andrews, Ocak 2025’te genetiği düzenlenmiş bir domuz böbreği aldı ve organ 271 gün boyunca çalıştı. Bu süre boyunca hastanın diyalize ihtiyacı kalmadı.

Andrews’ın böbreği daha sonra işlevini kaybetmeye başladı ve Ekim 2025’te çıkarıldı. Hasta yeniden diyalize döndü ancak Ocak 2026’da insan donörden alınan bir böbrek nakledildi. Mass General Brigham tarafından yayımlanan verilere göre Andrews, domuz böbreğinin çıkarılmasından 82 gün sonra insan böbreği nakli alabildi.

285 günlük yeni süre, Andrews’ın 271 günlük rekorunu geride bıraktı. Ayrıca mevcut hastanın böbreği çalışmaya devam ettiği için takip süresi uzamayı sürdürüyor. eGenesis’in bir sonraki hedefleri arasında genetiği düzenlenmiş domuz böbreğinin bir insan vücudunda en az bir yıl boyunca işlevini koruması bulunuyor.

Böbrek İnsan Vücuduna Uyum İçin Genetik Olarak Düzenlendi

Hayvandan insana doğrudan organ naklindeki temel sorunlardan biri bağışıklık sistemi. İnsan vücudu, domuz hücrelerinin yüzeyindeki bazı molekülleri yabancı olarak algılayarak nakledilen organa saldırabiliyor. Bu tepki bazı durumlarda organın kısa sürede reddedilmesine yol açabiliyor.

EGEN-2784 adı verilen böbrek, insan vücuduyla uyumluluğunu artırmak amacıyla üç farklı grupta genetik değişiklik taşıyor. İlk olarak, hızlı bağışıklık reddini tetikleyebilecek üç glikan antijeni ortadan kaldırıldı. Bunun yanında bağışıklık yanıtını, iltihabı, pıhtılaşmayı ve kompleman sistemini düzenlemeye yardımcı olması amacıyla yedi insan geni eklendi.

Ayrıca domuz genomunda bulunan endojen retrovirüsler etkisiz hale getirildi. Bu değişiklik, hayvandan insana geçebilecek olası enfeksiyonlarla ilişkili riskleri azaltmayı amaçlıyor.

Genetik düzenleme, günümüzde yalnızca tam organlarda değil, insanlara nakledilecek hücrelerde de araştırılıyor. Daha önce CRISPR ile genetiği düzenlenmiş hücreler üzerinde yapılan insan çalışmalarında da temel amaçlardan biri bağışıklık sisteminin nakledilen yapıları yabancı olarak algılamasını engellemekti.

Domuz Böbrekleri Neden Kullanılıyor?

Domuz organları boyut ve işlev bakımından insan organlarıyla bazı benzerlikler taşıyor. Bunun yanında domuzların kontrollü koşullarda yetiştirilebilmesi ve genetik değişikliklerin uygulanabilmesi, hayvandan insana organ nakli araştırmalarında bu türü öne çıkarıyor.

Ancak fiziksel benzerlik tek başına yeterli değil. Bağışıklık sistemi farklı bir türe ait organı yabancı olarak tanıdığı için araştırmacıların organın biyolojik özelliklerini değiştirmesi gerekiyor.

Bu nedenle domuz böbreği nakli çalışmalarının önemli bölümü gen düzenleme ile bağışıklık baskılayıcı tedavileri birlikte ele alıyor. İnsanlardan alınan organlarda da kullanılan bağışıklık baskılayıcı ilaçlar, vücudun nakledilen organa saldırmasını önlemek amacıyla uygulanıyor.

Tim Andrews’ın vakası bu sürecin neden sürekli geliştirildiğini de gösterdi. Araştırmacılar, çıkarılan domuz böbreğini incelediklerinde küçük damarların hasar gördüğü ve organ içinde küçük kan pıhtılarının oluştuğu trombotik mikroanjiyopati tablosunu tespit etti. Bunun üzerine sonraki hastalarda kullanılan bağışıklık baskılayıcı tedavilerin türü ve uygulama düzeni yeniden değerlendirilmeye başladı.

Domuz Böbreği İnsan Organına Geçişte Köprü Olabilir

Yeni sonuçların öne çıkardığı noktalardan biri, domuz böbreği nakli yapılan hastaların daha sonra insan böbreği nakli alma şansını kaybetmemesi.

eGenesis’in programındaki beş hastadan ikisi, domuz böbreğinin ardından başarılı biçimde insan donörden alınan böbreğe geçti. Şirkete göre bunlar, xenotransplantasyondan klasik insan organı nakline geçişin bildirilen ilk örnekleri arasında yer alıyor.

Bu nedenle araştırmacılar genetiği düzenlenmiş domuz böbreklerini yalnızca kalıcı bir organ alternatifi olarak değerlendirmiyor. Yöntem, uygun insan donör bulunana kadar hastanın diyalizden uzak kalmasını sağlayabilecek geçici bir seçenek olarak da inceleniyor.

Tim Andrews’ın vakasında domuz böbreği 271 gün boyunca diyaliz ihtiyacını ortadan kaldırdı. Daha sonra insan böbreği naklinin başarıyla gerçekleştirilebilmesi, bu “köprü” yaklaşımı için klinik veri sağladı.

ABD’de 95 Binden Fazla Kişi Böbrek Bekliyor

Araştırmaların hızlanmasının arkasında ciddi bir organ açığı bulunuyor. WIRED’ın aktardığı verilere göre ABD’de 95 binden fazla kişi böbrek nakli bekliyor. Buna karşılık 2025 yılında ülkede gerçekleştirilen böbrek nakli sayısı 28 binin altında kaldı.

Bir hastanın uygun böbreğe ulaşması ortalama üç ila beş yıl sürebiliyor. Kan grubu ve tıbbi koşullar nedeniyle bu süre bazı hastalarda daha da uzayabiliyor.

Bekleme döneminde böbrek yetmezliği bulunan hastaların önemli bir bölümü diyalize ihtiyaç duyuyor. Standart hemodiyaliz tedavisi genellikle haftada üç kez ve yaklaşık dört saatlik seanslardan oluşuyor. Uzun süreli diyaliz aynı zamanda kan damarları ve genel sağlık üzerinde ek yük oluşturabiliyor.

Bu nedenle domuz böbreği nakli, insan donör organlarının yetersiz kaldığı dönemde üzerinde çalışılan alternatiflerden biri haline geldi.

Beş Hastadan Üçü Sekiz Ayı Geçti

eGenesis’in açıkladığı veriler yalnızca 285 günlük rekordan oluşmuyor. Mart 2024’ten bu yana EGEN-2784 böbreği alan beş hastadan üçü, sekiz aydan uzun süre diyalize ihtiyaç duymadan böbrek işlevini korudu.

Bunlardan biri dokuz ayı geçerek yeni rekoru oluşturdu. İki hasta ise daha sonra insan donör böbreğine başarıyla geçti.

Bununla birlikte domuz böbreği nakli henüz standart bir tedavi değil. Bugüne kadarki işlemler, ABD Gıda ve İlaç Dairesinin ciddi veya yaşamı tehdit eden hastalıkları bulunan kişilerin deneysel tedavilere belirli koşullarda ulaşmasını sağlayan Expanded Access programı kapsamında gerçekleştirildi.

Dolayısıyla elde edilen sonuçların daha geniş hasta gruplarında kontrollü klinik çalışmalarla değerlendirilmesi gerekiyor.

33 Hastalık Klinik Araştırma 2027’de Başlayacak

FDA, eGenesis’in EGEN-2784 için daha kapsamlı bir klinik çalışma yürütmesine izin verdi. RESTORE adı verilen Faz 1/2/3 çalışmasına, böbrek yetmezliği bulunan ve insan donör böbreği için bekleme listesinde olan 50 ile 70 yaş arasındaki 33 hastanın dahil edilmesi planlanıyor.

Şirket çalışmayı 2027’nin ilk çeyreğinde başlatmayı hedefliyor. Araştırmada böbreklerin ne kadar süre işlevini koruduğu, bağışıklık sistemi yanıtları, olası enfeksiyonlar, pıhtılaşma sorunları ve kullanılan ilaçların etkileri takip edilecek.

Mevcut domuz böbreği nakli vakaları ise daha geniş klinik araştırma başlamadan önce elde edilen insan verilerini oluşturuyor. 3 Eylül itibarıyla 285 gündür çalışan genetiği düzenlenmiş böbrek, bu alandaki en uzun süreli kayıt olarak takip edilmeye devam ediyor.

Kaynaklar:

WIRED – https://www.wired.com/story/pig-kidney-transplant-working-after-record-setting-9-months/

eGenesis – https://egenesisbio.com/news-media/press-releases/egenesis-announces-clinical-update-in-ongoing-expanded-access-study-of-egen-2784-in-patients-with-kidney-failure?

Mass General Brigham – https://news.massgeneralbrigham.org/en/pig-kidney-xenotransplant-bridge-to-human-transplant

Derleyen: Gizem Özcan