Yazının ortaya çıkışı, insanlık tarihindeki en önemli dönüm noktalarından biri oldu. Ticaret kayıtlarından dini törenlere, yönetim kararlarından günlük yaşama kadar pek çok bilgi yazılı metinler sayesinde binlerce yıl sonrasına ulaşabildi. Ancak her yazı sistemi aynı ölçüde anlaşılabilir durumda değil.

Bazı çözülemeyen yazılar, yüzlerce hatta binlerce örnek bırakmasına rağmen hangi dili temsil ettiği bilinmediği için okunamıyor. Bazılarında ise tam tersi bir sorun bulunuyor: Günümüze yalnızca birkaç kısa metin veya tek bir eser ulaştığı için araştırmacıların karşılaştırma yapabileceği yeterli veri bulunmuyor.

Rosetta Taşı gibi aynı metni birden fazla dilde veren buluntular, geçmişte çözülemeyen sistemlerin okunmasını mümkün kıldı. Ancak aşağıdaki örneklerde böyle bir anahtar henüz bulunamadı. Yeni görüntüleme teknikleri ve yapay zekânın arkeolojik buluntuları yorumlamada kullanıldığı çalışmalar geçmişe dair yeni bilgiler sağlasa da bu metinlerin önemli bir bölümü okunmayı bekliyor.

İşte bugün hâlâ kesin biçimde çözülemeyen 7 yazı ve belge:

Linear A: 3.500 Yıllık Minos Yazısı Hâlâ Okunamıyor

Linear A, yaklaşık MÖ 1800 ile 1450 yılları arasında özellikle Girit’te yaşayan Minos uygarlığı tarafından kullanılan bir yazı sistemi. Kil tabletler, kaplar ve dini amaçlı çeşitli nesneler üzerinde Linear A işaretlerine rastlanıyor.

Sistem, 1950’lerde çözülen Linear B ile görsel açıdan önemli benzerlikler taşıyor. Linear B’nin erken dönem Yunancasını kaydettiği anlaşılırken aynı yöntem Linear A üzerinde sonuç vermedi. Bunun temel nedeni, Linear A’nın arkasındaki dilin hâlâ bilinmemesi.

Araştırmacılar bazı sembollerin yaklaşık ses değerlerini Linear B üzerinden tahmin edebiliyor. Ayrıca tabletlerin biçiminden bunların insanların, malların ve ekonomik işlemlerin kaydedildiği idari belgeler olduğunu anlamak mümkün. Ancak işaretlerin nasıl okunduğunun kısmen tahmin edilebilmesi, kelimelerin ne anlama geldiğini açıklamıyor.

Cambridge Üniversitesi’nde yayımlanan akademik çalışmalarda da Linear A, Minos dilini kaydetmek için kullanılan ve bugün hâlâ çözülememiş bir yazı sistemi olarak tanımlanıyor. Böylece Linear A, çözülemeyen yazılar arasında en fazla araştırılan örneklerden biri olmayı sürdürüyor.

İndus Yazısı: Kısa Yazıtlar, Büyük Bir Bilmece

Bugünkü Pakistan ve Hindistan’ın kuzeybatısında gelişen İndus Vadisi Uygarlığı, yaklaşık MÖ 2600 ile 1900 arasında büyük ve planlı şehirler kurdu. Mohenjo-daro ve Harappa gibi merkezlerde kanalizasyon sistemleri, standart ağırlıklar ve geniş ticaret ağları kullanılıyordu. Buna rağmen uygarlığın yazısı bugün hâlâ okunamıyor.

İndus işaretleri özellikle küçük taş mühürlerin üzerinde görülüyor. Bu mühürlerde boğa, fil veya ünlü “tek boynuzlu” hayvan tasvirlerinin yanında birkaç işaretten oluşan kısa diziler bulunuyor.

Sorun da büyük ölçüde burada ortaya çıkıyor. British Museum’a göre günümüze ulaşan yazıtların çoğu yaklaşık bir düzine karakteri bile geçmiyor. Uzun metinlerin bulunmaması, kelime tekrarlarını ve dilbilgisi yapılarını analiz etmeyi son derece zorlaştırıyor.

Ayrıca İndus dilinin hangi dil ailesine ait olduğu konusunda kesin bir bilgi bulunmuyor. Bu nedenle işaretlerin sesleri, kelimeleri veya farklı kavramları mı temsil ettiği konusunda çeşitli teoriler geliştirilse de genel kabul gören bir çözüm henüz ortaya çıkmadı.

Rongorongo: Rapa Nui’nin Okuma Bilgisi Kaybolan Tabletleri

Rapa Nui, diğer adıyla Paskalya Adası, dev moai heykelleriyle biliniyor. Ancak adadan kalan başka bir arkeolojik bilmece, Rongorongo adı verilen sıra dışı semboller.

Rongorongo işaretleri ahşap tabletler ve bazı farklı nesneler üzerine oyulmuş durumda. İnsan, hayvan, bitki ve geometrik biçimleri andıran yüzlerce işaret içeriyor. Avrupalı misyonerler 19. yüzyılın ikinci yarısında bu tabletleri kayda geçirdiğinde, adada sembolleri güvenilir biçimde okuyabilen kişilerin artık bulunmadığı aktarılıyor.

Bugün dünyadaki müze ve koleksiyonlarda yalnızca birkaç düzine Rongorongo eseri bulunuyor. Az sayıdaki metin, araştırmacıların tekrarlanan örüntüleri karşılaştırması için yeterli bir veri tabanı oluşturmuyor.

Yazının yönü bile uzun süre tartışıldı. Günümüzde işaretlerin satırdan satıra yön değiştiren özel bir sistemle okunmuş olabileceği düşünülüyor. Ancak sembollerin ne söylediği bilinmediği gibi Rongorongo’nun tam anlamıyla bir yazı sistemi olup olmadığı konusunda da araştırmalar devam ediyor.

Proto-Elamite: 5 Bin Yıllık Tabletlerin Dili Bilinmiyor

Proto-Elamite, yaklaşık MÖ 3100 ile 2900 yılları arasında bugünkü İran topraklarında kullanılan erken dönem yazı sistemlerinden biri. Bu özelliği onu yalnızca çözülemeyen yazılar arasında değil, insanlık tarihinin en eski yazılı kayıtları arasında da önemli bir konuma yerleştiriyor.

Sistemin izleri özellikle ekonomik ve idari kayıtlar içeren kil tabletlerde görülüyor. Sayılar, mallar ve farklı ürünlerle bağlantılı bazı işaretlerin işlevleri anlaşılabiliyor. Buna karşın metinlerin tamamının okunmasını sağlayacak ses ve kelime değerleri belirlenebilmiş değil.

Oxford Üniversitesi’nden Asuroloji Profesörü Jacob Dahl’ın çalışmalarına göre Proto-Elamite için 1.600’den fazla tablet biliniyor. Tabletlerin büyük bölümü Louvre Müzesi ile İran Ulusal Müzesi koleksiyonlarında bulunuyor.

Bu kadar geniş bir belge grubunun varlığına rağmen temel sorun yine dil. Proto-Elamite metinlerinin hangi dili kaydettiği bilinmediği için sembollerin tam karşılıklarını belirlemek zorlaşıyor. Sistem, Yakın Doğu’da önemli miktarda belge bıraktığı halde çözülemeyen son büyük erken yazı geleneklerinden biri olarak kabul ediliyor.

Phaistos Diski: Tek Bir Eser Üzerindeki 241 İşaret

1908 yılında İtalyan arkeolog Luigi Pernier, Girit’teki Phaistos Sarayı’nda alışılmadık bir kil disk ortaya çıkardı. Yaklaşık 15 santimetre çapındaki disk, iki yüzüne spiral biçimde dizilmiş sembollerle dikkat çekiyordu.

Phaistos Diski üzerinde toplam 241 sembol baskısı ve 45 farklı işaret bulunuyor. İnsan figürleri, hayvanlar, bitkiler ve çeşitli nesneleri andıran bu şekillerin kile tek tek basılmış olması, eseri erken baskı teknikleri açısından da dikkat çekici hale getiriyor.

Ancak diskin aynı zamanda en büyük sorunu, neredeyse benzersiz olması. Araştırmacıların elinde aynı sistemi kullanan uzun metinler, sözlükler veya iki dilli yazıtlar bulunmuyor. Dolayısıyla hangi sembolün ses, hece, kelime ya da kavram ifade ettiğini karşılaştırmak mümkün değil.

Disk için dua, şarkı, takvim ve oyun gibi çok sayıda açıklama önerildi. Buna rağmen işaret sisteminin nasıl okunacağı ve metnin ne anlattığı konusunda akademik uzlaşı sağlanmış değil. Phaistos Diski bu nedenle çözülemeyen yazılar denildiğinde en çok bilinen arkeolojik eserlerden biri olmaya devam ediyor.

Voynich Elyazması: Yüzlerce Sayfa Var, Dil Hâlâ Bilinmiyor

Bazı çözülemeyen yazılar birkaç kelimelik kısa tabletlerden oluşurken Voynich Elyazması tam tersine yüzlerce sayfalık geniş bir metin sunuyor. Buna rağmen metni okuyabilen kimse bulunmuyor.

Yale Üniversitesinin Beinecke Nadir Kitaplar ve El Yazmaları Kütüphanesinde korunan eser, yaklaşık 15. yüzyıla tarihleniyor. Sayfalarında tanımlanamayan bitkiler, yıldızlar, astronomik şekiller, insan figürleri ve çeşitli diyagramlar bulunuyor.

Metnin yazı biçimi doğal bir dildeki kelimeleri andıran düzenli örüntülere sahip. Buna rağmen kullanılan alfabe başka bilinen bir yazıyla doğrudan eşleşmiyor. Metnin şifre, bilinmeyen bir dil veya özel olarak tasarlanmış başka bir sistem olup olmadığı konusunda farklı görüşler bulunuyor.

20. yüzyılın önde gelen şifre uzmanları dahil pek çok araştırmacı el yazmasını çözmeye çalıştı. Buna rağmen Yale, metni bugün de “tanımlanamayan bir yazıyla” yazılmış ve anlamı çözülememiş bir eser olarak sınıflandırıyor. Üstelik el yazmasının tamamı yüksek çözünürlüklü olarak dijital ortamda incelenebiliyor.

Cypro-Minoan: Kıbrıs’ın Tunç Çağı Yazısı

Cypro-Minoan, Geç Tunç Çağı’nda Kıbrıs’ta kullanılan bir yazı sistemi. Yaklaşık MÖ 1500’lerden itibaren farklı kil tabletler, kaplar ve küçük nesneler üzerinde örneklerine rastlanıyor.

İşaretlerin Girit’te kullanılan Linear A geleneğiyle bağlantılı olduğu düşünülüyor. Ancak Linear A gibi Cypro-Minoan da bugün okunamıyor. Yazıtların çoğunun kısa olması ve sistemin arkasındaki dilin kesin olarak belirlenememesi çözümü zorlaştırıyor.

The Metropolitan Museum of Art koleksiyonundaki Kıbrıs kökenli bazı eserlerde Cypro-Minoan olduğu düşünülen semboller bulunuyor. Müze, bu yazının Geç Tunç Çağı Kıbrıs’ında kullanılan ve hâlâ çözülememiş bir sistem olduğunu belirtiyor.

Cypro-Minoan’ın ardından Kıbrıs’ta daha geç dönemlerde kullanılan bazı hece yazıları çözülebilmiş olsa da bu erken aşama belirsizliğini koruyor. Böylece Kıbrıs’ın Tunç Çağı topluluklarının kendi dillerinde bıraktığı kayıtların önemli bir kısmı bugün hâlâ sessizliğini sürdürüyor.

Bu çözülemeyen yazılar arasında ortak bir sorun öne çıkıyor: Bir yazı sistemini çözmek için yalnızca sembolleri görmek yeterli olmuyor. Yeterli sayıda metne, yazının temsil ettiği dili tanımaya ve mümkünse aynı mesajın bilinen başka bir dilde yazıldığı karşılaştırmalı belgelere ihtiyaç duyuluyor.

Mısır hiyerogliflerinin çözülmesinde Rosetta Taşı’nın sağladığı çok dilli metin bu nedenle büyük önem taşıdı. Linear A, Rongorongo veya İndus yazısı için benzer bir anahtar henüz bulunmuş değil. Araştırmalar bugün yeni arkeolojik buluntuların yanı sıra mevcut yazıtların dijital görüntüleme, dilbilimsel analiz ve benzeri yöntemlerle yeniden incelenmesi üzerinden devam ediyor.

Kaynaklar:

University of Cambridge – Linear A

HISTORY – 5 Mysterious Writing Systems That No One Has Deciphered

British Museum – Indus Valley Civilisation

University of Oxford – Prof. Jacob L. Dahl

Yale University, Beinecke Rare Book & Manuscript Library – The Beinecke Cipher (Voynich) Manuscript

The Metropolitan Museum of Art – Chlorite amphoriskos ve Terracotta lentoid flask

Derleyen: Gizem Özcan