Oslo Üniversitesi’nden jeobilimci Mathew Domeier’in yönettiği ekip, Dünya’nın katı kabuğunun ve mantosunun dönme eksenine göre yüz milyonlarca yıl boyunca birkaç kez yeniden yönelim kazandığını bildirdi. Science dergisinde yayımlanan çalışma, “gerçek kutup kayması” olarak bilinen sürecin önemsiz ya da hep yavaş olduğu yönündeki köklü görüşe itiraz ediyor.

Kanıt kıyı çizgilerinde saklıydı

Gerçek kutup kaymasında kabuk ve manto birlikte, dönme eksenine göre yer değiştirir; çekirdek ve iklim kuşakları ise eksene bağlı kalır. Bu, manyetik kuzey kutbunun hareketinden farklı bir olaydır. Süreci olağan levha tektoniğinden ayırmak zor olduğu için paleomanyetik çalışmalar şimdiye dek çelişkili sonuçlar verdi. Domeier’in ekibi bu yüzden başka bir yol seçti: deniz seviyesi kayıtları.

Dünya’nın dönüşü ekvatorda okyanus suyunun kabarmasına yol açar. Katı yüzey kaydığında okyanuslar bu değişime eşit olmayan biçimde uyum sağlar; bazı kıyılar sular altında kalırken bazıları açıkta kalır. Araştırmacılar son 320 milyon yıl için, 10 milyon yıllık aralıklarla sular altında kalan ve açıkta kalan kara alanlarının haritalarını inceledi, ardından hızlı kutup kaymasıyla örtüşen örüntüleri istatistiksel modellerle aradı.

Dört ayrı dönemde güçlü sinyal

Analiz, güçlü sinyallerin görüldüğü dört zaman aralığı buldu: 200 ila 190 milyon yıl önceki Erken Jura, 150 ila 140 milyon yıl önceki Geç Jura’dan Erken Kretase’ye geçiş, 100 ila 90 milyon yıl önceki Kretase ortası ve 30 ila 20 milyon yıl önceki Oligosen’den Miyosen’e geçiş. Sonuçlar, daha önceki paleomanyetik ve levha hareketi çalışmalarıyla genel olarak uyumlu.

Veriler bazı mevcut fikirlerle ise çelişiyor. Çalışma, Senozoyik’in büyük bölümünde hızlı kutup kaymasına dair çok az kanıt buldu. Geç Karbonifer ve Permiyen’de kutup kaymasının Pangea süper kıtasını kuzeye taşıdığı yönündeki görüş için de güçlü bir sinyal bulunamadı. Yazarlar, Jura dönemine ait sinyalin daha fazla incelenmesi gerektiğini belirtiyor.

“Hızlı” bile milyonlarca yıl sürdü

Burada “hızlı” kavramı insan ölçeğinde düşünülmemeli. En hızlı dönemler bile milyonlarca yıla yayıldı. Milyon yılda bir derecelik değişim hissedilemez, ancak 10 milyon yıl içinde birikerek kıtaların enlemini değiştirecek boyuta ulaşır. Makaleye göre gerçek kutup kayması bugün de yılda yaklaşık 10 santimetre hızla sürüyor.

Yazarlar, TPW’nin deniz seviyesi değişiminin ve büyük olasılıkla diğer küresel çevresel ve biyolojik dinamiklerin dönemsel bir belirleyicisi sayılması gerektiğini savunuyor. Benzer hızlı dönemlerin Dünya tarihinin daha eski evrelerini de kesintiye uğrattığı düşünülüyor. Çalışma yaşam üzerindeki etkilere ayrıntılı girmiyor.