İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, 2026 Nobel Kimya Ödülü’nün sahiplerini 7 Ekim Çarşamba günü Stockholm’de duyurdu. Ödül, Fransız Henri B. Kagan ile Japon Kenso Soai’nin “asimetrik organik sentezde doğrusal olmayan etkilerin ve otokatalizin keşfi” çalışmasına verildi. Çalışma, ilaç üretiminin temel yöntemlerini şekillendiriyor.

Ayna molekül bulmacası nedir?

Pek çok molekül, tıpkı sağ ve sol el gibi birbirinin ayna görüntüsü olan ve üst üste oturmayan iki biçimde bulunur. Bu moleküllere Yunancada “el” anlamına gelen sözcükten türetilen “kiral” denir. Canlı organizmalar proteinlerini amino asitlerin yalnızca tek bir biçiminden üretir. İki biçim birbirinden çok farklı davranabilir: Associated Press’e göre karvon molekülünün bir biçimi nane gibi, diğeri kimyon gibi kokar. STAT’ın aktardığına göre klinikte kullanılan ilaçların yarısından fazlası da kiraldir.

Kagan ve Soai ne keşfetti?

Akademiye göre Kagan, kilit atılımı 1986’da gerçekleştirdi. Tepkimeleri yönlendirmenin bir yolunu bularak ayna biçimlerinden birinin, bilim insanlarının mümkün sandığından daha yüksek oranda oluşmasını sağladı. Soai ise 1995’te prensipte yalnızca tek bir biçim üretebilen bir tepkime tasarladı ve bunu 2003’te gösterdi. Soai tepkimesi olarak bilinen süreç kendi katalizörü gibi çalışıyor, yani bir biçimi diğerine kıyasla kendiliğinden çoğaltıyor. Nobel Kimya Komitesi Başkanı Heiner Linke, ikilinin yüzyılı aşkın süredir çözülemeyen “homokiralite kendiliğinden nasıl ortaya çıkabilir” sorusuna yanıt bulduğunu söyledi. Komite üyesi Peter Somfai ise bu çalışmayı “muhtemelen organik kimyadaki en harika deney” diye niteledi.

Ödül sahiplerinden ilk tepkiler ve Nobel haftası

Hiroşima’dan telefonla açıklamaya katılan Soai, bunun hayatının en heyecan verici günlerinden biri olduğunu söyledi. Orsay’daki Université Paris-Saclay’a bağlı çalışan Kagan 95 yaşında; Soai ise Tokyo Bilim Üniversitesi’nde görev yapıyor. İki isim, 12 milyon İsveç kronu (yaklaşık 1,2 milyon dolar) tutarındaki ödülü paylaşacak. Kimya, bu yıl açıklanan üçüncü Nobel oldu. Tıp ödülü optogenetik çalışmalarıyla Karl Deisseroth, Peter Hegemann ve Georg Nagel’e, fizik ödülü ise Francis Halzen’e gitmişti. Edebiyat ödülü perşembe, barış ödülü cuma, ekonomi ödülü ise 12 Ekim’de açıklanacak. Madalyalar 10 Aralık’ta Stockholm’de takdim edilecek.