Nöronlarla bezenmiş ahtapot kollarından memeli kulağına kadar şaşırtıcı derecede karmaşık özellikler gösteren evrim, karmaşık yaratıkları daha basit biçimlerine döndürerek “geriye” doğru götürebilir mi?

Organizmalar, karmaşık özelliklerini kaybederken evrim “ters yönde” ilerliyor gibi görünebilir. Ancak uzmanlar, evrimin adımlarının izini henüz süremediklerini söylüyorlar.

Maryland Üniversitesinde biyolog olan William R. Jeffery, “Evrimsel değişikliklerin aynı bandın üstünde tersine çevrilme olasılığı oldukça düşük.” dedi.

Gerileyen evrim, daha önce evrimleşmiş karmaşıklık biçimlerinin kaybını içerir. Londra’daki Doğal Tarih Müzesinde yaşam bilimleri araştırmacısı olan Beth Okamura: “Bir örnek verecek olursak, çok basit anatomilere sahip, ağızları, sinir sistemleri veya bağırsakları olmayan küçük genomlara sahip parazitler olan miksozoanlardan söz edebiliriz. En basit tip ise esas olarak tek hücrelilerdir. Uzun süredir tek hücreli protozoanlar olarak sınıflandırılan miksozoanların sonunda oldukça gerilemiş hayvanlar olduğu ortaya çıktı. Miksozoanların, asalak bir yaşam tarzında artık ihtiyaç duyulmayan birçok özelliği kaybeden denizanasını içeren bir grup olan cnidarians’tan evrimleştiği ortaya çıktı.” dedi. 

Bu nedenle, miksozoanların en azından morfolojik olarak bir önceki evrim aşamasına dönmüş gibi görünebileceği söylenebilir. Bu durumu bir nevi tek hücreli organizmalar üzerinde birleşiyorlar diyerek de açıklayabiliriz.

Jeffery, yine de, evrimsel sürecin geri adımlar attığını takip edemeyeceğimizi şöyle ifade etti: “Mağarada yaşayan canlılar da sık sık gerileyen evrim geçirirler ve karanlık ortamlarda ihtiyaç duyulmayan gözler gibi karmaşık özelliklerini kaybederler. Ancak, mağara balıklarındaki göz kaybı, bu organlar olmadan ilkel bir ataya tam olarak dönüş anlamına gelmez. Bunun yerine, daha önce gözün üretilmesini sağlayan süreçler yarı yolda durur ve geriye deri ile büyümüş ve körelmiş bir göz bırakır.”

Evrimin adımlarının izinin sürülememesinin bir nedeni ise adaptasyonların başka değişikliklere yol açması. McMaster Üniversitesinde bir biyolog olan Brian Golding, “Eğer bir değişiklik yaptıysanız, bu adaptasyona ince bir ayar yapmanız gerekecek ve bu adaptasyon ise diğer genlerle etkileşime girecek. Şimdi, bu değişikliği tersine çevirirseniz, evrimi tersine çevirmek için diğer tüm genlerin de değiştirilmesi lazım olacaktır.” dedi.

Örneğin mağara balıklarında, bir gözün orijinal gelişimi, yalnızca gözler için gerekli olan proteinlerde değil, aynı zamanda bir göz yuvasının kafatası yapılarında da değişiklikler meydana getirmiş olabilir. Aksi durumda sadece tek bir göz proteinini etkileyen bir mutasyon, bir organizmanın yuvasız bir canlıya dönüşmesine neden olamaz.

Son olarak uzmanlar, “geriye doğru evrim” teriminin yanıltıcı bir şekilde evrimin daha karmaşık formlar yaratma amacı olduğunu ima edebileceği konusunda uyardı. Bununla birlikte Okamura, “Evrim yalnızca bir organizmayı belirli bir ortama daha uygun hale getiren özellikleri destekler.” diye ekledi.

Bu şekilde, gerileyen evrim, her zamanki gibi sadece evrimdir. Jeffery, “Karmaşıklığı kaybetmek, bir paraziti veya mağara sakinini yeni ortamına daha iyi adapte etmemizi sağlamaya yardımcı olabilir.” dedi

Son olarak Okamura, “Evrim, bu varyasyonun ifade edildiği bireylerin uygunluğunu artıran özellikleri seçtiği için her zaman ilerleyicidir.” diyerek evrimin her zaman ilerleyici bir özelliğe sahip olduğunu belirtti.

Derleyen: Ceren Korkmaz