2002 yılında evrimsel biyolog Jenny Graves tartışmalı bir hesaplamayı paylaştı. İki yıl sonra yaptığı bir yorumda, insan Y kromozomunun “zamanının tükendiğini” yazdı.

Erkeği belirleyen cinsiyet kromozomu, son 300 milyon yılda ata genlerinin yüzde 97’sini kaybetti. Graves, bu oranın devam etmesi durumunda birkaç milyon kişinin daha yok olabileceğini hesapladı.

Y kromozomunun kaçınılmaz kaderi, çoğu durumda Graves’in amaçladığı nüans olmadan medyayı hızla etkisi altına aldı.

Onun evrimsel düşüncelerinin ‘erkeklerin sonu’nu veya insan türünün sonunu öngörmesi beklenmiyordu; bunlar akademik bir makaledeki ‘zarfın arkası’ hesaplamalarıydı ve yine de “histerik bir tepki” yarattı.

Graves, “İnsanların 5 ya da 6 milyon yıl içinde erkeklerin neslinin tükeneceğinden endişe duyması beni gerçekten şaşırtıyor.” “Sonuçta, yalnızca 0,1 milyon yıldır insanız. Gelecek yüzyılı atlatabilirsek şanslı olduğumuzu düşünüyorum!” diyor.

Y Kromozomunun Geleceği

Ancak Graves’in hesaplaması doğruysa, erkeklerin geleceği açısından ne anlama geliyor?

İyi haber şu ki, balıklar ve amfibilerin yanı sıra diğer memelilerdeki benzer kromozomlar, genetik değişimler sırasında cinsiyet belirleyici statülerini kaybetmiş ve türler hikayeyi anlatmaya devam ediyor.

Örneğin bazı kemirgenlerde Y kromozomu tamamen ve sessizce değiştirilmiştir. Y’siz köstebek tarla faresinin üç türü, örneğin Ellobius talpinus, Ellobius tancrei ve Ellobius alaicus, artık yalnızca X kromozomlarına sahiptir. Y kromozomlarındaki cinsiyeti belirleyen genler başka yerlere kaydırıldı.

Bu arada dikenli sıçanlar (Tokudaia osimensis), artık onun yerine cinsiyet belirleyici olarak görev yapan yeni bir versiyona kaptırdı.

Graves, “Eğer zavallı yaşlı Y’mizden daha iyi çalışan yeni bir değişken ortaya çıkarsa, çok hızlı bir şekilde devreye girebilir” diye tahminde bulundu. “Belki de zaten bir yerlerde bazı insan popülasyonlarında vardır; nasıl bileceğiz?” diyor.

Sonuçta, cinsiyeti belirleyen varyantlar genom çalışmalarında rutin olarak taranmıyor ve eğer genomun rolü bir popülasyondaki başka bir kromozoma aktarılırsa, belirgin bir fark olmayacak. Hala erkekler olacak ve hâlâ üreyebilecekler.

Bu genomun kaderi yıllardır dünyanın dikkatini çekiyor, ancak sansasyonel manşetlerin altında pek çok kişi, iki uyumsuz evrim görüşünü doğrudan çatışmaya sürükleyen güçlü bir bilimsel tartışmanın gelişmekte olduğunun farkında değil.

Graves’in de katıldığı bir düşünce ekolü, cinsiyet genomu, yok olmaya mahkum ve her an yerine yenisi konabilecek, harap olmuş eski bir parça olarak çerçeveliyor. Diğer görüş ise hayatta kalmayı başarabilen, en sonunda güvenli ve istikrarlı bir kişi olarak konumlandırıyor.

MIT Whitehead Enstitüsü’nden evrimci biyolog Jenn Hughes da bu ikinci yoruma katılıyor. On yılı aşkın bir süredir Hughes ve Graves, açık akademik tartışmalara katılarak aynı kanıtın nasıl yorumlanacağı konusunda saygılı bir şekilde fikir ayrılığına düştüler.

2012 yılında Hughes ve meslektaşları, son yaklaşık 25 milyon yıl boyunca insan soyunda çok az sayıda çekirdek Y geninin kaybolduğunu buldu.

Daha yeni kanıtlar, Y genomunda kademeli bir bozulma sergileyen balıklar ve amfibilerle karşılaştırıldığında primatlarda çekirdek Y genlerinin derin bir şekilde korunduğunu öne sürerek bu iddiayı güçlendirdi ve Hughes gibi bazı bilim adamları bunu primatlarda Y kromozomunun uzun vadeli evrimsel stabilitesi olarak yorumluyor.

Hughes, “Birçok memelide Y gen içeriğini karşılaştıran çalışmamız, gen kaybının ilk başta hızlı olduğunu, ancak hızla dengelendiğini ve gen kaybının esasen durduğunu gösterdi. Y’de tutulan genler tüm vücutta çok önemli işlevlere hizmet ediyor, dolayısıyla bu genleri korumaya yönelik seçici baskı, onların kaybolması için çok büyük.” diyor.

Graves bu yorumlara katılmıyor. Bir genin derinlemesine korunmuş olmasının, onun değiştirilemeyeceği anlamına gelmediğini savunuyor.

Ayrıca son yıllarda insan Y dizisinde bulunan ek genlerin büyük oranda tekrarlanan kopyalar olduğunu ve bunların bazılarının aktif olmadığını söylüyor.

Geçmişte Graves, Y kromozomunu “DNA hurdalığı” olarak adlandırmıştı. Graves, bir genin çok sayıda kopyasını oluşturmanın, en azından bir genin hayatta kalma olasılığını artırabileceğini, ancak aynı zamanda kazara evrimsel ‘boşluklar’ da yaratabileceğini açıklıyor.

Bir nevi telefon oyununa benziyor. Bir mesaj ne kadar çok paylaşılırsa kalıcı olma olasılığı da o kadar artar, ancak aynı zamanda çarpıtılma olasılığı da artar.

Bugün insan Y kromozomu, bir zamanlar X ile paylaştığı genlerin yalnızca yüzde 3’üne sahip. Ancak bu genler sabit bir oranda kaybolmadı. Hughes, bunun en büyük yanılgı olduğunu savunuyor.

Tahmini yok oluş tarihi 6 milyon yıl kadar, genomdaki düz, soğukkanlı bir bozulmaya dayanıyor, ancak kendisi bunun pek olası olmadığını, bunun da tahminin geniş bir hata aralığına sahip olduğu anlamına geldiğini söylüyor.

Belirli anlarda Y kromozomu dengeleniyormuş gibi görünse de Graves, bu anlık görüntülerin 25 milyon yıl boyunca varlığını sürdürmüş gibi görünseler bile kalıcı olmayacağını savunuyor.

Graves, “Y bozulmasının primatlarda veya başka herhangi bir memeli grubunda durmuş olduğunu veya durabileceğini varsaymak için herhangi bir neden göremiyorum. Çok iyi anladığımız nedenlerden dolayı yavaş ve aralıklarla ilerliyor.” diyor.

2011 yılında Hughes ve Graves arasında Y kromozomunun sabit mi yoksa ölüme mahkum mu olduğuna dair halka açık bir tartışmanın ardından, 18. Uluslararası Kromozom Konferansı’ndaki seyirciler 50/50 oy kullandı. Hangi hipotezin doğru olduğu konusunda ortadan ikiye bölündüler.

Derleyen: Damla Şayan