Yaklaşık üç-dört yıl önce, Missouri’deki VA Saint Louis Sağlık Sistemi’nde nefrolog olarak çalışan Ziyad Al-Aly, GLP-1 sınıfı yeni kilo kaybı ilaçlarını kullanan bazı hastalarında dikkat çekici bir değişiklik fark etti. Hastalar, iştahlarını kaybettiklerini belirtiyor, sadece yemek değil, alkol ve sigara gibi bağımlılık yapıcı maddelerden de uzaklaştıklarını bildiriyordu.

Son yıllarda yapılan araştırmalar, Ozempic ve Wegovy gibi GLP-1 ilaçlarının alkol isteğini azaltmak ve alkol, esrar ve nikotin ile ilişkili madde kullanım bozuklukları riskini düşürmekle bağlantılı olduğunu gösteriyor. Hayvan çalışmaları da GLP-1 alan maymunların gönüllü olarak daha az alkol tükettiğini ortaya koyuyor.

Al-Aly ve ekibinin yeni çalışması, bağımlılık üzerindeki etkilerin daha geniş kapsamlı olabileceğini gösteriyor. Tip 2 diyabet tedavisi gören GLP-1 kullanıcılarının bağımlılık geliştirme olasılığı daha düşük bulunurken, hali hazırda madde kullanımı bozukluğu olanlarda aşırı doz riski yüzde 39, bağımlılıkla ilişkili ölüm riski ise yarı yarıya azaldı. Bu etkiler sadece alkol veya sigara ile sınırlı kalmayıp, çeşitli bağımlılık yapıcı maddeleri kapsıyor.

GLP-1 İlaçlarının Mekanizması ve Kullanımı

Glukagon benzeri peptid-1 reseptör agonistleri (GLP-1), yeme sırasında vücutta üretilen GLP-1 hormonunu taklit eder. Bu hormon insülin üretimini uyarır, kan şekeri düşer ve beyin iştahı azalır. ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), 2005 yılında bu ilaçları diyabet tedavisi için onayladı. Semaglutide gibi daha yeni formlar daha seyrek enjeksiyon gerektirir ve 2021’de kilo kaybı için de FDA onayı aldı. 2025 sonu itibarıyla Amerikalı yetişkinlerin yaklaşık yüzde 12’si GLP-1 kullanıyordu.

Klinik gözlemler ve araştırmalar, GLP-1 kullanımının bağımlılık davranışlarını azaltabileceğini gösteriyor. Al-Aly’nin ekibi, 606.000’den fazla diyabetli gazinin sağlık kayıtlarını analiz etti ve GLP-1 kullananların herhangi bir madde kullanım bozukluğu geliştirme olasılığının, SGLT-2 inhibitörü kullananlara kıyasla yüzde 14 daha düşük olduğunu buldu.

Bağımlılıkta Önleyici ve Tedavi Edici Etkiler

Hali hazırda madde kullanımı bozukluğu olan kişilerde GLP-1, aşırı doz riskini yüzde 39, bağımlılıkla ilişkili acil servis başvurularını yüzde 31, bağımlılıkla ilişkili hastaneye yatışları yüzde 26 ve intihar düşüncesi veya girişimlerini yüzde 25 azaltıyor. Bağımlılıkla ilişkili ölümler ise yarı yarıya düşüyor. Genel olarak, ilaçlar her 1.000 kişide 20 kadar zararlı olayı önleyebiliyor.

Stanford Üniversitesi’nden bağımlılık uzmanı Anna Lembke, GLP-1’lerin bazı insanlar için iştahı genel olarak kontrol altına alarak bağımlılık davranışlarını azaltmada çok etkili olduğunu belirtiyor.

Beyindeki Bağımlılık Mekanizmalarının Anlaşılması

Hayvan çalışmalarına göre GLP-1 reseptörleri, ödül işleme, tokluk ve dürtü kontrolü ile ilişkili beyin bölgelerinde yoğun bulunuyor. İnsanlarda bu mekanizmalar henüz tam olarak incelenmemiş olsa da, GLP-1 alan kişiler “yemek gürültüsünün” azaldığını bildiriyor. Al-Aly, ilaçların “madde gürültüsünü” de azaltabileceğini öne sürüyor.

Bu mekanizmalar, depresyonun hafiflemesi ve ruh hâlinin iyileşmesi gibi ek faydaları da açıklayabilir. Araştırmacılar, GLP-1 ilaçlarının kumar veya cinsel davranış gibi davranışsal bağımlılıklarda da potansiyel faydalarını inceliyor.

Gelecekte Bağımlılık Tedavisi

GLP-1 ilaçlarının bağımlılık için birinci basamak tedavi olarak kullanılması henüz erken. İlacın bırakılması veya relaps riskinin değerlendirilmesi gibi bilinmeyenler bulunuyor. Al-Aly, diyabet hastalarının tedavisinde madde kullanımı riskini de göz önünde bulunduruyor.

Lembke, yan etkiler veya diğer olumsuz sonuçlar olabileceğini belirterek dikkatli olunmasını öneriyor. Yine de daha önce denenmiş tedaviler başarısız olduysa, GLP-1 agonistleri bağımlılıkla mücadelede denenebilir.

GLP-1, bağımlılık tedavisinde sunduğu çok yönlü potansiyel ile hem mevcut bağımlılıkların kontrol altına alınmasında hem de yeni bağımlılıkların oluşmasını önlemede önemli bir araç olarak öne çıkıyor.

Araştırmalar, bu ilaçların alkol, nikotin, uyuşturucu ve hatta bazı davranışsal bağımlılıklar üzerinde bile etkili olabileceğini gösteriyor; bu da geleneksel bağımlılık tedavilerinin genellikle maddeye özgü olmasına kıyasla çok daha geniş kapsamlı bir yaklaşım sunuyor.

Bununla birlikte, uzmanlar GLP-1 ilaçlarının herkeste aynı etkiyi göstermediğini ve olası yan etkilerin dikkatle izlenmesi gerektiğini belirtiyor. İlacın kesilmesi veya uzun süreli kullanım sonrası oluşabilecek relaps riskleri gibi bilinmeyenler de mevcut.

Yine de mevcut bulgular, bağımlılık tedavisinde devrim niteliğinde bir perspektif sunuyor: Beyindeki ödül, dürtü kontrolü ve iştah mekanizmalarını hedef alan GLP-1, bağımlılığın biyolojik temellerini anlamamıza ve gelecekte daha kapsamlı, etkili tedavi stratejileri geliştirmemize olanak sağlayabilir.

Önümüzdeki yıllarda yapılacak daha geniş çaplı klinik çalışmalar, GLP-1 agonistlerinin bağımlılık tedavisindeki yerini netleştirecek ve belki de bağımlılıkla mücadelede uzun süredir eksikliği hissedilen yeni bir dönemi başlatacak.

Derleyen: Damla Şayan