Karayip Adası İklim Krizine Kültürleri ile Meydan Okuyor

Gelenekler ve Direnç: Jab Jab Karnavalı

Şafak vakti, Grenada’nın başkenti St. George’s sokakları geceden kalan nemle kaplı. Binlerce kişi, Spicemas adlı karnavalın resmi başlangıcı J’Ouvert sabahı için sokaklara akın ediyor. Zincirler asfaltla sürtünürken, kasklardan göğe doğrultulan boruların sesi yankılanıyor.

Deniz kabuğundan çıkan çağrı, karnavalın simgesi Jab Jab’ın başlamasını müjdeliyor. İnsanlar vücutlarını yağ ve kömürle karartarak sokakları dolduruyor. Jab Jab, Grenada’nın özgürleşme, direnç ve başkaldırı tarihinden doğan en eski karnaval geleneklerinden biri. Maske takan katılımcılar zincirleri özgürlüğün simgesi olarak kaldırıyor ve geçmişte zulüm uygulayan güçlerin onları şeytanlaştırmak için kullandığı figürleri canlandırıyor; alay ve hiciv aracılığıyla hakareti güce dönüştürüyorlar. Bu düzensizlik, koloniyal düzenin dayattığı kurallara bilinçli bir başkaldırı niteliği taşıyor.

Karnaval yalnızca bir eğlence etkinliği değil; tarih boyunca adalıların hayatta kalmak için geliştirdiği yaratıcı ve dirençli bir kültürel stratejiyi de yansıtıyor. Jab Jab figürleri, geçmişin travmalarını hatırlatırken toplumsal birlik ve dayanışmayı pekiştiriyor.

Kasırgaların Yeni Gerçeği

Grenadalıların başkaldırıcı ruhu, bugün karşılaştıkları iklim zorluklarında da güç kaynağı olmaya devam ediyor. Temmuz 2024’te Hurricane Beryl, Grenada ve çevresindeki adaları büyük yıkıma uğrattı. Sıcak denizlerin enerjisiyle beslenen bu tür fırtınalar, önceki yıllara kıyasla daha erken ortaya çıkıyor ve hızla şiddetleniyor.

Caribbean Meteoroloji ve Hidroloji Enstitüsü Başkanı David A. Farrell, Beryl’in bölge için eşi benzeri görülmemiş bir fırtına olduğunu söylüyor: “Atlantiğin kaydedilen en erken kategori beş fırtınası oldu. İnsanlar hâlâ sezon hazırlıklarını yaparken gelişti.” Farrell, bunun kasırga sezonunun başlangıcının öne kaydığı ve sezonun giderek uzadığına işaret ettiğini belirtiyor.

Grenada’nın yaşlanan altyapısı, erozyona açık toprakları, dik arazisi ve geniş alçak kıyıları fırtınaların yıkıcılığını artırıyor. Bu faktörler birleştiğinde, şiddetli fırtınalar adada çok daha büyük hasara yol açıyor. Üstelik birçok kıyı koruma sistemi eskimiş durumda ve modern standartların gerisinde kalmış bulunuyor.

Hurricane Beryl’in Yıkıcı İzleri

Grenada ve küçük kardeş adaları Carriacou ile Petite Martinique, Beryl’in ardından evlerin yıkılması, ürünlerin tahrip olması, okulların kapanması ve kliniklerin yeniden açılmakta zorlanmasıyla karşı karşıya kaldı. Kurtarma süreci devam ediyor, ancak finansal yük büyük, halk üzerindeki psikolojik etkiler ise derin.

Carriacou ve Petite Martinique İşleri Bakanı Tevin Andrews, dış yardımın yetersizliğine dikkat çekiyor: “Zengin ülkelerin yardım teklifleri çoğu zaman konuşmada kalıyor, somut adım atılmıyor.” Andrews ve diğer yetkililer, dış finansmanın hâlâ ihtiyaçların gerisinde olduğunu söylüyor. Küresel vaatler bürokraside takılıp kalıyor ve Grenada gibi ülkeler, kayıpların gerçek ölçeğini karşılayamayan borç veya sigorta mekanizmalarına bağımlı oluyor.

Dünya denizleri sadece ısınmakla kalmıyor, 1980’lerden bu yana ısınma hızı dört katından fazla artmış durumda. Bu ekstra ısı, kasırgaların “hızlı şiddetlenmesini” besliyor; yani bir fırtınanın rüzgarları 24 saatten kısa sürede saatte en az 35 kilometre hızlanabiliyor. Farrell, “Hızlı şiddetlenme, toplulukların hazırlanması için çok daha az zaman bırakıyor ve bu, son derece savunmasız küçük adalar için özellikle tehlikeli,” diyor.

Hurricane Beryl, Karayipler’e yaklaşırken hızla güçlenen ilk fırtınalardan sadece biri. 2017’de Hurricane Maria, Grenada’nın kuzeyindeki Dominika’yı vurmadan önce benzer şekilde hızla şiddetlenmişti. Bilim insanları, bu durumu bölge için yeni bir norm olarak yorumluyor: “Fırtınalar artık daha sık ve yıkıcı olacak”.

Yeniden İnşa, Finans ve Altyapı

Beryl’in en çok vurduğu Carriacou ve Petite Martinique’de yıkım eşi görülmemişti. Andrews, “Evlerin yüzde 98’i hasar gördü veya yıkıldı. Okullar, klinikler, devlet binaları – her şey. Aileler yerinden oldu,” diyor. Bir yıl sonra yaklaşık yüzde 60’ı onarılmış veya yeniden inşa edilmiş olsa da ilerleme düzensiz.

Ancak bazı eski uygulamalar yeniden hayat buluyor. Andrews, fırtınaya açık alanlara dikilen sağlam ağaçları, yani “rüzgar kırıcıları” örnek gösteriyor. Güvenli bodrum katları da Beryl’de birçok kişinin hayatta kalmasını sağladı. Mimari standartlar da değişiyor; artık müteahhitler, planlama otoriteleri tarafından daha yakından denetleniyor. Andrews, “Her yıl risk var. Bundan sonra daha güçlü ve dayanıklı yapılar inşa etmeliyiz,” diyor.

Her yeni duvar, her onarılan okul veya klinik, mali kaynak gerektiriyor. Küçük bir devlet olarak Grenada, bu finansmanı bulmakta kendi mücadelesini veriyor. Hükümet, felaket sonrası borç ödemelerini erteleyebilen “kasırga maddeleri”ni ve bölgesel afet sigortasını kullanıyor; yine de Andrews, bunların sadece geçici önlem olduğunu vurguluyor.

İklim Adaleti ve Küresel Sorumluluk

Grenadalı çevre avukatı Rosana John, Beryl’in sadece meteorolojik değil, aynı zamanda hukuki ve ahlaki bir olay olduğunu söylüyor. “Grenada, krizi yaratan taraf değil. Yılda kişi başı sadece 2,9 ton CO2 salıyor, ABD’de bu rakam 14,3 ton. Ama evlerimizi, geçim kaynaklarımızı ve mirasımızı kaybediyoruz.”

John, uluslararası kayıp ve zarar fonunun uygulanmasının yavaş ilerlemesine dikkat çekiyor. Yardım geldiğinde çoğu zaman kredi şeklinde oluyor ve ülkeleri borç batağına sürüklüyor. Bu durum, iklim adaleti sağlamak yerine aksine borç yaratıyor.

John’a göre Grenada’nın mücadelesi hem yerel hem de küresel olarak sembolik. Kültürel direnç burada hukuktan ve iklim görüşmelerinden daha derin köklere sahip. “Gerçek adalet, bir fırtına gelmeden önce yeniden inşa edebilmek demektir,” diyor John.

Kültür, Turizm ve Gelecek

Grenada Turizm Otoritesi Başkanı Randall Dolland, kültürel deneyimlerin adanın geleceğinde kritik rol oynadığını söylüyor. “Deniz seviyesi yükselirse sahillerimizi kaybedebiliriz. Ama kültürümüz her zaman bizimle olacak.” Karnaval ve kültür, adanın tarihinden gelen direnç, yeniden inşa ve dayanma içgüdüsünü besliyor.

Jab Jab gibi gelenekler, Carriacou’daki büyük davul ritimleri, baharat pazarları, yiyecek gelenekleri ve maroon festivalleri, iklim değişikliği karşısında adanın sembolik ve somut direncini temsil ediyor. Dolland, “Kültürümüz hayatta kalırsa, biz de hayatta kalırız,” diyor.

Karnaval ve iklim direnci, ilk bakışta farklı görünse de her ikisi de aynı tarihsel içgüdüyü çağırıyor: direnmek, yeniden inşa etmek ve hayatta kalmak. Kültürel ritüeller ve topluluk bağları, Grenada’nın iklim krizine karşı en önemli dayanıklılık mekanizmalarından biri haline geliyor.

Sonuç: Kültürle Dayanışma ve Direnç

Grenada örneği, iklim krizinin sadece çevresel bir sorun olmadığını, aynı zamanda toplumsal ve kültürel bir mücadele alanı olduğunu gösteriyor. Kasırgalar ve ekstrem hava olayları, altyapıyı yıkarken toplulukları da sınarken, kültürel gelenekler ve kolektif hafıza, adalıların dayanışmasını ve direncini güçlendiriyor. Jab Jab gibi ritüeller, sadece geçmişin travmalarını hatırlatmakla kalmıyor; kriz anlarında birlik olma, moral bulmave yaratıcı çözümler geliştirme işlevi görüyor. Bu açıdan, Grenada’nın deneyimi, küçük toplumların iklim değişikliğine karşı kültürel kaynaklarını mobilize ederek hem hayatta kalabileceğini hem de kimliklerini koruyabileceğini ortaya koyuyor. Toplumsal dayanışma, kültürel direnç ve adaptasyon, adayı sadece fiziksel değil, psikolojik ve sosyal olarak da geleceğe hazırlıyor.

Kaynak:

• BBC Future. (2025, September 12). ‘If our culture survives, then so do we’: The Caribbean island defying the existential threat of hurricanes. BBC. https://www.bbc.com/future/article/20250912-the-caribbean-island-defying-the-existential-threat-of-hurricanes
• Farrell, D. A., Caribbean Institute for Meteorology and Hydrology, 2024.
• Andrews, T., Carriacou & Petite Martinique Affairs, 2025.
• John, R., Environmental Lawyer, Grenada, 2025.
• Dolland, R., Grenada Tourism Authority, 2025.
• World Meteorological Organization, “Ocean Warming and Hurricane Intensification,” 2024.
• UN Climate Talks, “Loss and Damage Fund Implementation,” 2013–2025.

Derleyen: Eda Azap Öztemel