Mikroproteinler, küçük boyutları yüzünden bilim dünyasının onlarca yıldır gözden kaçırdığı bir protein sınıfı. Salk Enstitüsü’nden araştırmacılar, bu görünmez kalabalığa ait 1.000’den fazla yeni üyeyi ilk kez gün yüzüne çıkardı. Nature Aging dergisinde 14 Eylül’de yayımlanan çalışma, Alzheimer hastalığının moleküler temellerine dair yeni bir pencere açıyor.

Yapay Zekâ Destekli Atlas Nasıl Oluşturuldu?

Araştırmacılar Brendan Miller ve Alan Saghatelian, Alzheimer hastası olan ve olmayan bireylerden alınan 480 insan frontal korteks örneğini inceleyerek daha önce hiç tespit edilmemiş 1.067 mikroproteini tanımladı. Ekip, bu tespiti mümkün kılmak için Saghatelian’ın laboratuvarında 2025 yılında geliştirilen yapay zekâ destekli araç ShortStop’u kullandı. Bu araç, mevcut transkriptomik ve kütle spektrometresi verilerinde daha önce fark edilmeyen mikroprotein izlerini takip edebiliyor. Saghatelian, Salk Enstitüsü’nün basın açıklamasında sağlıklı yaşlanmanın moleküler mekanizmalarının hâlâ tam olarak anlaşılamadığını, bunun özellikle onlarca yıldır göz ardı edilen mikroproteinler için geçerli olduğunu belirtti. Oluşturulan atlas, başka araştırmacıların da kullanabilmesi için kamuya açık şekilde paylaşıldı.

Alzheimer ile Bağlantılı Kritik Mikroprotein

Ekip, beynin kendi bağışıklık hücreleri olan ve yaşlanmayla birlikte sıklıkla işlev bozukluğuna uğrayan mikroglia hücrelerine özel olarak odaklandı. Kendi kütle spektrometresi verilerini oluşturan araştırmacılar, bu hücrelerin normalde tamamen farklı ve daha büyük bir proteini kodlayan bir genetik diziden kendine özgü bir mikroprotein ürettiğini keşfetti. Bu mikroproteinden sorumlu gen devre dışı bırakıldığında mikroglia hücrelerinin mitokondrileri işlev kaybına uğradı; bu da söz konusu mikroproteinin bağışıklık hücrelerinin sağlıklı çalışmasında rol oynadığına işaret ediyor. Araştırmada ayrıca, yeni keşfedilen mikroproteinlerin yüzlercesinin Alzheimer hastalığına sahip beyin hücrelerinde sağlıklı hücrelere kıyasla farklı seviyelerde ifade edildiği, hasta hücrelerin genel olarak daha fazla mikroprotein ürettiği görüldü.

Nörodejeneratif Hastalıklara Karşı Yeni Bir Yol Haritası

Araştırma, Religious Orders Study/Memory and Aging Project kohortundan alınan örneklere dayanıyor ve ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri ile Clayton Tıbbi Araştırma Vakfı tarafından desteklendi. Aynı hafta Nature Neuroscience’ta yayımlanan ayrı bir çalışmada ise Alman Nörodejeneratif Hastalıklar Merkezi araştırmacıları, kromatin proteini DAXX’ın yaşla birlikte aktifleşip inflamasyona yol açabilen sessiz genetik öğeleri baskılayarak mikroglia işlevini korumaya yardımcı olduğunu buldu. Araştırmacı Miller, çalışmayı bir spor benzetmesiyle özetliyor: Her koçun bir oyun kitabı vardır ve elinizde ne kadar çok oyun varsa maçı kazanma şansınız o kadar artar. Bilim insanları için bu maç hastalığı anlamaktır; yeni keşfedilen mikroproteinler ise bu mücadelede kullanılabilecek yeni oyunlar sunuyor.