21. yüzyılın büyük bilimsel projelerinden biri olan Kilometre Kare Dizisi’nin (SKA) 5 Aralık Pazartesi günü inşaatına başlandı. Proje, 2028’de tamamlandığında dünyanın en büyük radyo teleskobu olacak.
Güney Afrika ve Avustralya’ya bölünmüş, merkezi İngiltere’de bulunan tesis, Einstein’ın teorilerinin en hassas testlerini yapmak ve hatta uzaylıların varlığı gibi astrofizik alanındaki en büyük soruların cevaplarını arayacak.
Projeye liderlik eden sekiz ülkeden delegasyonlar, Batı Avustralya’nın ücra Murchison bölgesinde ve Güney Afrika’nın Kuzey Burnu’ndaki Karoo’daki törenlere katıldı.
SKA Organizasyonu Genel Müdürü Prof. Phil Diamond, projeyle ilgili olarak, “Bu, projenin gerçeğe dönüştüğü andır. İlk 10 yıl konsept ve fikirler bulmakla; ikinci 10 yıl teknolojiyi geliştirmekle geçti. Son 10 yıl ise tasarımı detaylandırmak, sahaların güvenliğini sağlamak, hükümetlerle bir anlaşma organizasyonu kurmak ve fon temin etmekle geçti. Bu proje, kısaca 30 yıllık bir yolculuktur.” dedi.
Teleskobun mimarisi ilk başta 200’e yakın parabolik çanak antenini ve 131 bin dipol anteni bir araya getirecek.
Proje için ilk etapta yaklaşık 500 bin metrekarelik etkili bir sinyal toplama alanı oluşturulması amaçlanıyor.
Evrendeki En Bol Element Olan Hidrojenin İzinin Sürülmesi Amaçlanıyor
Bu alan, SKA’ya gökyüzünü araştırırken benzersiz bir hassasiyet ve çözünürlük sağlayacak. Sistem, kabaca 50 megahertz ile 25 gigahertz arasında bir frekans aralığında çalışacak. Dalga boyu uzunluğuysa 1,5 cm ve 6 metre arasında değişecek. Bu hassasiyet, teleskobun Büyük Patlama’dan sonraki ilk birkaç yüz milyon yıl içinde yayılan sinyaller de dâhil olmak üzere, Dünya’dan milyarlarca ışık yılı uzaklıktaki kozmik kaynaklardan gelen çok zayıf radyo sinyallerini tespit etmesini sağlayabilir.
SKA’nın en önemli görevlerinden biri, Evrendeki en bol element olan hidrojenin tüm tarihinin izini sürmek olacak. Teleskobun, büyük hidrojen bulutları ilk yıldızları oluşturmak için çökmeden önce bile hidrojenin varlığını tespit edebilmesi bekleniyor.
Yıldızların oluşumu alanında çalışan SKA Organizasyonu’ndan Dr. Shari Breen, SKA’nın astronominin birçok alanına katkı sunacağını söylüyor ve şöyle diyor: “Tespit etiğimiz hızlı radyo patlamalarıdır. Bu patlamalar saniyenin küçük bir bölümünde Güneş’in bütün bir yılda yaydığına eşdeğer enerji yayıyor. Ve ne oldukları konusunda hiçbir fikrimiz yok. Umarım, SKA bunun nasıl mümkün olabildiğine dair sorulara yanıt verebilecek.”
Teleskobun inşası için hâlihazırda radyo astronomi araştırmalarında kullanılan daha küçük alanların genişletilmesi gerekiyordu. Bunun için Karoo’daki çiftçiler ve Murchison’da Aborjin unvanı sahipleri Wajarri Yamajilerle arazi anlaşmaları yapıldı. Wajarri topluluğu pazartesi günü düzenlenen SKA’nın açılış töreni için bir kutlama organize etti. Diğer satın alma anlaşmalarıyla birlikte projenin toplam maliyeti bugüne kadar 500 milyon dolara yaklaştı.
Projenin 2030’a kadarki ilk 10 yıllık operasyonel maliyetinin ise yaklaşık 2 milyar euro olacağı öngörülüyor. Projenin ilk dönüm noktasının 2024 yılı olması bekleniyor. Bu aşamada Avustralya’daki 4 çanak ve Güney Afrika’daki 6 anten istasyonu sorunsuz bir şekilde birlikte çalışarak basit bir teleskop görevi görecekler. Prensibin ispatı niteliğindeki bu gelişme, dizinin tümünün çalışmaya başlaması için yeşil ışık yakacak.
2028’e kadar SKA’nın 500 bin kilometrekareye yakın etkin bir sinyal toplama alanı olacak. Ancak kurulumu, bir milyon metrekare ya da bir kilometrekareye kadar genişlemesine izin verilecek şekilde tasarlandı.
Diğer Ülkelerle De Görüşme Sürecindeyiz
Bunu sağlamanın bir yolu gerekli fonları verecek daha fazla ülkenin organizasyona katılması olabilir. SKA’nın Genel Müdürü Diamond, “Gözlemevine katılmakla ilgilenip ilgilenmediklerini görmek için diğer ülkelerle de görüşme sürecindeyiz.” ifadesini kullandı.
SKA projesinde yer alan ülkeler 2019’da hükümetler arası bir organizasyonun kurulmasını sağlayacak uluslararası bir anlaşmaya imza attılar.
SKA Gözlemevi’ni kuran ülkeler, projeyi tamamlamak ve SKA’yı işletmekle yükümlü.
Anlaşmayı onaylayan ve Gözlemevi’ne katılan ülkeler şu an Güney Afrika, Avustralya, İngiltere, Çin, İtalya, Hollanda, Portekiz ve İsviçre.
Fransa, İspanya ve Almanya ise katılım aşamasına girdi.
Kanada, Hindistan, İsveç, Güney Kore ve Japonya da katılma niyetlerini beyan etti.
Derleyen: Tuğba Akkesen
