Gün boyu ekranlarımızın önünde sıkışıp kalmışken, ses ve görmenin ötesindeki duyularımızı çoğu zaman göz ardı ediyoruz. Oysa her zaman iş başında. Daha uyanık olduğumuzda, nesnelerin pürüzlü ve düz yüzeylerini, omuzlarımızdaki sertliği, ekmeğin yumuşaklığını hissederiz.

Sabahları diş macununun karıncalanmasını hissedebilir, duşta akan suyu duyabilir ve hissedebilir, şampuanın kokusunu alabilir ve daha sonra taze demlenmiş kahvenin aromasını hissedebiliriz.

Aristoteles bize beş duyu olduğunu söylemişti. Ama aynı zamanda dünyanın beş elementten oluştuğunu da söylemişti ancak modern araştırmalar, aslında düzinelerce olabileceğini gösteriyor.

Görme, duyma, koklama ve dokunmayı ayrı ayrı parçalar halinde deneyimlemeyiz. Bunlar, çevremizdeki dünya ve kendimizle ilgili birleşik bir deneyim içinde eş zamanlı olarak gerçekleşir.

Hissettiklerimiz gördüklerimizi, gördüklerimiz de duyduklarımızı etkiler. Şampuandaki farklı kokular, saçın dokusunu nasıl algıladığımızı etkileyebilir. Örneğin, gül kokusu saçı daha ipeksi gösterir.

Düşük yağlı yoğurtlardaki kokular, daha fazla emülgatör eklemeden damakta daha zengin ve yoğun bir his bırakabilir. Ağızda algılanan ve burun pasajına yükselen kokuların algılanması, tükettiğimiz sıvıların viskozitesi tarafından değiştirilir.

Oxford’daki Çapraz Mod Laboratuvarı’ndan Profesör Charles Spence, sinirbilim alanındaki meslektaşlarının 22 ile 33 arasında duyu olduğuna inandıklarını söyledi.

Bunlar arasında, uzuvlarımızın nerede olduğunu onlara bakmadan bilmemizi sağlayan propriosepsiyon da yer alıyor. Denge duyumuz, kulak kanallarının vestibüler sisteminin yanı sıra görme ve propriosepsiyondan da yararlanır.

Bir diğer örnek ise interosepsiyon; bu sayede kalp atış hızımızdaki hafif artış ve açlık gibi kendi vücudumuzdaki değişiklikleri algılarız. Ayrıca uzuvlarımızı hareket ettirirken bir eylemlilik duygusuna da sahibiz: Bu duygu, bazen kolunu başka birinin hareket ettirdiğine inanan inme hastalarında kaybolabilir.

Duyuların Birlikte Çalışması

Geleneksel duyuların bazıları, birkaç duyunun birleşimi. Örneğin, dokunma ağrı, sıcaklık, kaşıntı ve dokunsal hisleri içerir. Bir şeyi tattığımızda, aslında üç duyunun birleşimini deneyimliyoruz: dokunma, koku ve tat, bunlar birleşerek yiyecek ve içeceklerde algıladığımız tatları oluşturur.

Dil ve burnun birlikte çalışmasıyla tatları algılarız. Tat alma dediğimiz şeyin büyük bir kısmını koku oluşturur. Ancak bu, çevreden koku solumak değil. Koku bileşikleri, çiğnerken veya içerken salınır ve boğazın arkasındaki nazal farinks yoluyla ağızdan buruna doğru ilerler.

Dokunma da rol oynar; tatları ve kokuları birbirine bağlar ve akışkan veya katı yumurtalar ile çikolatanın kadifemsi, lüks yapışkanlığına olan tercihlerimizi belirler.

Görme, vestibüler sistemimizden etkilenir. Yerdeyken bir uçakta, kabinin ön tarafına bakın. Yükselişteyken tekrar bakın.

Size, kabinin ön tarafının sizden daha yüksekte olduğu “görürüz”, ancak optik olarak her şey size göre yerdekiyle aynı konumda. “Gördüğünüz” şey, görme ve kulak kanallarınızın size geriye doğru eğildiğinizi söylemesinin birleşik etkisi.

2013 yılında, Profesör Sir Colin Blakemore’un yönettiği “Duyuları Yeniden Düşünmek” projesini başlattı. Kendi ayak seslerinizin sesini değiştirmenin vücudunuzun daha hafif veya daha ağır hissetmesine nasıl yol açabileceğini keşfetti.

Tate Britain sanat müzesindeki sesli rehberlerin, bir portredeki model konuşuyormuş gibi dinleyiciye hitap ederek ziyaretçilerin resmin daha fazla görsel detayını hatırlamasını nasıl sağladığı test edildi.

Başka bir örnek, uçak gürültüsü tat alma algımızı etkiler ve uçağın yarattığı beyaz gürültü varlığında tuz, tatlı ve ekşi algımız azalırken, umami azalmaz ve domates veya domates suyu umami açısından zengin. Bu, uçak gürültüsünün tuzlu tadı artıracağı anlamına gelir.

Londra’nın King’s Cross bölgesindeki Coal Drops Yard’da düzenlenen en yeni interaktif sergi, “Duyuların Sırları”nda, insanlar duyularının nasıl çalıştığını ve neden düşündüğümüz gibi çalışmadığını kendileri keşfedebiliyor.

Örneğin, boyut-ağırlık yanılsaması, küçük, orta ve büyük boyutlardaki curling taşlarıyla gösteriliyor. İnsanlar her birini kaldırıp hangisinin en ağır olduğuna karar verebilirler. En küçük taş en ağır gibi gelir, ancak insanlar daha sonra bunları teraziye koyup hepsinin aynı ağırlıkta olduğunu keşfedebilirler.

Ancak etrafınızda, duyularınızın ne kadar karmaşık olduğunu gösteren birçok şey var; sadece bir an durup her şeyi algılamanız yeterli. Bu yüzden bir dahaki sefere dışarı çıktığınızda veya bir yemeğin tadını çıkardığınızda, duyularınızın tüm bu hisleri yaşamanıza nasıl yardımcı olmak için birlikte çalıştığını takdir etmek için bir an ayırın.

Derleyen: Damla Şayan