Yapay ışıkların etrafında uçuşmak güve ve sivrisinek gibi yaratıklar için ölümcül sonuçlar doğurabilir. Buna rağmen bu tür böcekler neden kendilerini yapay ışıklara doğru süzülürken buluyor?

Güvelerin yönlerini bulmak için ayı kullanmasından ötürü ışıkları da aya benzetiyor olabilmeleri gibi birçok teori var. Harvard Üniversitesinden araştırmacı Avalon Owens, “mach bantları” adı verilen optik bir yanılsama nedeniyle, “aydınlatılmış bir alanın kenarının karanlığın geri kalanından daha koyu görüneceğini” söyledi. Güveler bu nedenle karanlığa doğru gittiklerini sanıyor olabilir.

1965 yılında bir araştırmacı, ışıkların bir şekilde çiftleşme feromonlarını taklit edebileceğini varsaydı. Florida Üniversitesinde güveler ve onların duyu sistemleri üzerine çalışan bir araştırmacı olan Yash Sondhi, “Bu çılgın bir teoriydi. Ancak o noktada, tüm teorilerin hiçbir kanıtı yoktu” dedi.

Uçuş hâlindeki böcekleri gözlemlemek zor olduğu için spesifik hipotezleri test etmek de bir o kadar zor. Ancak yeni teknolojiler, nihayet daha iyi cevaplar getirebilir. 2023 yılında bioRxiv’de yayımlanan ve henüz hakem değerlendirmesinden geçmemiş bir ön baskıda Sondhi, Imperial College London’dan Samuel Fabian ve diğer araştırmacılarla birlikte güveleri, yusufçukları ve diğer böcekleri yüksek hızlı bir kamerayla filme aldı. Bunun sonucunda beklenmedik bir şey fark ettiler: Güveler ve yusufçuklar ışığa mümkün olduğunca sırtlarını dönüyordu.

Gözlemlere dayanan bu en yeni teori, bazı böceklerin kendilerini yönlendirmenin bir yolu olarak ışığa doğru uçtuklarını iddia ediyor. Böcekler arasında genellikle aydınlık yukarı, karanlık ise aşağı anlamına geliyor. Yeni araştırmaya dâhil olmayan Owens, “Vücutlarının nerede olduğunu söylemek için yer çekimini kullanmaları zor, çünkü havada yüzüyorlar. Bu nedenle yapay ışıklar onları yanıltıyor.” dedi.

Sondhi ve meslektaşlarının deneyi, böceklerin neden ışıkların yakınında kaldıklarını açıklayabilir; ancak bazı böceklerin, uzun mesafelerde ışıkları nasıl bulduklarını veya neden bazılarının sıkışıp kaldığını ve diğerlerinin sıkışmadığını açıklayamıyor.

Yakında, daha hassas kameralar ve analiz teknikleri sayesinde bu sorulara net bir cevap bulmak mümkün olabilir.

Sondhi’nin bulguları “yukarıdan aydınlatmanın” böceklere zarar verdiği ve bundan kaçınılması gerektiği fikrini destekleyebilir. Owens, “Işığı yukarı bakacak şekilde yere koyarsanız, aslında baş aşağı dönüp çarpacaklardır.” dedi.

“Işıkları azaltın ve yukarı doğru tutmayın.” diyerek aynı fikirde olduğunu belirten Sondhi ayrıca, böceklerin nasıl gördüğü göz önüne alındığında maviden çok kırmızı ışıkların kullanılmasını ve mümkün olduğunda dış mekan ışıklarının kapatılmasını önerdi. Sondhi, “Eğer ışıkları hava hâlâ karanlıkken kapatırsanız birçoğu kendine gelir ve uçup gider.” dedi.

Derleyen: Görkem Süner