Araştırmanın Temel Bulguları

“The Silicon Gaze” başlıklı çalışma, ChatGPT’nin (GPT-4o ve benzer modeller) farklı ülkelerdeki haber, kültür ve tarih sorgularında nasıl sonuç verdiğini inceledi. Araştırmacılar, aynı soruyu (örneğin “en iyi yazarlar kimdir?”, “en önemli tarihi olaylar nelerdir?”) birden fazla dil ve konumda sordu.

Sonuçlar çarpıcı:

• ABD, İngiltere, Almanya ve Fransa gibi zengin Batı ülkeleri, neredeyse tüm kategorilerde (edebiyat, tarih, bilim, sanat) ilk sıralarda yer alıyor.
• Gelişmekte olan ülkeler (Hindistan, Brezilya, Nijerya, Türkiye vb.) nadiren ilk 10’a giriyor; kültürel figürleri ve olayları ya görmezden geliniyor ya da marjinalize ediliyor.
• Türkçe sorgularda bile Türk yazarlar (Orhan Pamuk hariç) veya Osmanlı tarihi olayları, Batı merkezli anlatımların gerisinde kalıyor.

Araştırmacılar, bu eğilimi “Silicon Gaze” olarak tanımlıyor: AI modellerinin eğitim verilerinin büyük kısmı İngilizce ve Batı kaynaklarından oluştuğu için, bakış açısı Batı merkezli hale geliyor. Modellerin “dünya görüşü” silikon vadisinden şekilleniyor.

Neden Bu Kadar Batı Odaklı?

AI modellerinin eğitimi, internetteki açık verilere dayanıyor. İngilizce içerik internetin %60’ını oluşturuyor; bu da modellerin Batı perspektifini ön plana çıkarmasına neden oluyor. Araştırma, şu sorunları vurguluyor:

• Eğitim verilerinde Batı dışı kaynakların azlığı
• İngilizce ağırlıklı veri setleri (Common Crawl gibi)
• Dil modellerinin kültürel önyargıları (bias) pekiştirmesi

Örneğin, “en iyi futbolcular” sorgusunda Avrupa liglerinden isimler ön planda; Afrika veya Asya liglerinden oyuncular nadiren görülüyor.

Küresel Etkiler ve Eleştiriler

Bu eğilim, kültürel hegemonyayı güçlendiriyor. Gelişmekte olan ülkelerdeki gençler, kendi tarihlerini ve kültürlerini Batı perspektifinden öğreniyor. Araştırmacılar, “AI’nin nötr olmadığını, güç ilişkilerini yansıttığını” belirtiyor.

Türkiye açısından durum benzer: Türkçe sorgularda bile Osmanlı tarihi veya Türk edebiyatı, Batı kaynaklı anlatımların gölgesinde kalıyor. Bu, genç nesillerin tarih algısını etkileyebilir.

Çözüm Önerileri ve Gelecek

Araştırmacılar, şu adımları öneriyor:

• Eğitim verilerinin çeşitlendirilmesi (daha fazla yerel dil ve kaynak)
• Açık kaynak modellerin yerel verilerle fine-tune edilmesi
• AI şirketlerinin önyargı denetimi yapması
• Kullanıcıların farklı modelleri (Claude, Grok, Gemini) karşılaştırması

OpenAI ve Google gibi şirketler, önyargı azaltma çalışmaları yaptıklarını söylüyor; ancak araştırmacılar, “yeterli değil” diyor.

Türkiye’de AI ve Kültürel Önyargı

Türkiye’de ChatGPT ve benzer araçlar yaygın; ancak Türkçe yanıtların kalitesi hâlâ İngilizce kadar iyi değil. Uzmanlar, Türkçe veri setlerinin artırılmasını ve yerel AI modellerinin geliştirilmesini öneriyor.

Sonuç: AI’nin Bakış Açısı Değişmeli

“The Silicon Gaze” araştırması, AI’nin nötr olmadığını bir kez daha kanıtladı. ChatGPT gibi modeller, zengin Batı ülkelerini kayırarak küresel çeşitliliği gölgeliyor. Gelecekte, daha adil ve kapsayıcı AI modellerine ihtiyacımız var – yoksa dijital dünya da gerçek dünyadaki eşitsizlikleri yansıtacak.