ABD’de hayvan deneylerinin aşamalı olarak azaltılması yönünde adımlar atılırken, bir biyoteknoloji girişimi bu sürece alternatif olabilecek radikal bir fikir ortaya koyuyor: bilinç sahibi olmayan “organ keseleri”.

ABD’nin Bay Area bölgesinde faaliyet gösteren R3 Bio adlı girişim, yatırımcılara ve sektör yayınlarına sunduğu bu fikirle laboratuvar hayvanlarının yerini alabilecek yeni bir model geliştirmeyi hedefliyor. Bu yapılar, insan veya hayvan vücudundaki organların tamamını içerecek şekilde tasarlanacak ancak bir beyne sahip olmayacak. Bu sayede düşünme, hissetme veya acı duyma gibi özellikler taşımayacaklar.

Şirketin kurucu ortaklarından Alice Gilman’a göre uzun vadeli hedef, insan versiyonlarını üretmek ve bunları organ ya da doku ihtiyacı olan hastalar için bir kaynak haline getirmek.

Hayvan Deneylerine Alternatif Arayışı

Yeni ilaçlar, klinik denemeler öncesinde genellikle maymunlar üzerinde test ediliyor. Özellikle Covid-19 pandemisi sırasında aşı ve tedavi geliştirme süreçlerinde bu hayvanlar kritik rol oynadı. Ancak bu yöntem hem maliyetli hem de etik tartışmalara açık.

Ayrıca Çin’in 2020 yılında deneylerde kullanılan primatların ihracatını yasaklaması, ABD’de araştırma için kullanılan maymun sayısının ciddi şekilde azalmasına neden oldu. Bu durum, gelecekte olası bir pandemi tehdidi karşısında yeterli araştırma kapasitesinin olmayabileceği endişesini doğurdu.

Hayvan hakları savunucularının baskısı ve devlet politikalarındaki değişim de hayvan deneylerinin azaltılması yönünde güçlü bir eğilim oluşturuyor. Bu noktada R3 Bio’nun önerdiği “organ keseleri” modeli, hem etik hem de ölçeklenebilir bir alternatif olarak öne çıkıyor.

“Organ Keseleri” Nasıl Çalışacak?

Bu sistemlerin temel farkı, mevcut “organ-on-a-chip” veya tekil doku modellerine göre çok daha karmaşık bir yapı sunmasıdır. Çünkü bu yapılar yalnızca tek bir organı değil, damar sistemi dahil bütüncül organ yapılarını içerecek şekilde tasarlanır.

Bilim insanlarına göre bu tür yapılar, yeniden programlanmış kök hücrelerden üretilebilir. “İndüklenmiş pluripotent kök hücreler” olarak adlandırılan bu hücreler, yetişkin deri hücrelerinden elde edilerek embriyo benzeri bir duruma getirilebilir ve vücuttaki herhangi bir hücre tipine dönüşme potansiyeline sahiptir.

Gen düzenleme teknikleri kullanılarak beyin gelişimi için gerekli genler devre dışı bırakılabilir. Bu şekilde oluşan yapı, gelişmeye devam ederek organize organ sistemlerine dönüşebilir.

Şirket, başlangıçta maymun hücrelerinden organ keseleri üretmeyi hedefliyor. Bu yapıların özellikle ilaçların toksisite testlerinde kullanılması planlanıyor.

Etik Avantajlar ve Tartışmalar

Bu yaklaşımın en büyük avantajı, canlı hayvanların maruz kaldığı acı ve stresin ortadan kaldırılması olarak görülüyor. ABD’de yürürlükte olan Hayvan Refahı Yasası, deneylerde acının en aza indirilmesini zorunlu kılsa da bunun her zaman mümkün olmadığı belirtiliyor.

2024 yılında ABD’de 60 binden fazla primat deneylerde kullanıldı ve bunların bir kısmı çeşitli düzeylerde acıya maruz kaldı. Bu durum, alternatif yöntemlere duyulan ihtiyacı daha da artırıyor.

Bununla birlikte, “organ keseleri” fikri yeni etik tartışmaları da beraberinde getiriyor. Bu yapıların nasıl üretileceği, nasıl saklanacağı ve herhangi bir bilinç ya da duyarlılık geliştirme ihtimalleri gibi sorular halen netlik kazanmış değil.

Stanford Üniversitesi’nden biyoetik uzmanı Hank Greely, beyin içermeyen bir canlı yapının acı hissedemeyeceğini ifade ederken, bu teknolojinin hem başarısız olma hem de başarılı olma ihtimalinin bulunduğunu belirtiyor. Ayrıca toplumun bu fikre nasıl tepki vereceğinin de önemli bir belirleyici olacağı vurgulanıyor.

Organ Nakli ve Gelecek Hedefleri

R3 Bio’nun hedefleri yalnızca hayvan deneylerini ortadan kaldırmakla sınırlı değil. Şirket, aynı zamanda insan organlarının yerini alabilecek yapay organ sistemleri geliştirmeyi amaçlıyor.

Dünya genelinde organ bağışı ihtiyacı mevcut arzın oldukça üzerinde bulunuyor. Sadece ABD’de 100 binden fazla kişi organ nakli bekliyor ve her gün ortalama 13 kişi uygun organ bulunamadığı için hayatını kaybediyor.

Bu durum, yasa dışı organ ticareti gibi ciddi sorunları da beraberinde getiriyor. Laboratuvar ortamında üretilecek etik kaynaklı organların, bu sorunun çözümünde önemli rol oynayabileceği düşünülüyor.

Alternatif olarak genetiği değiştirilmiş hayvan organları üzerinde de çalışmalar yürütülüyor; ancak bu alandaki başarılar sınırlı kalmış durumda.

Teknoloji Henüz Erken Aşamada

Tüm bu gelişmelere rağmen, organ keseleri fikri henüz teorik aşamada bulunuyor. Şirket şu an yalnızca maymun hücreleri üzerinde çalıştığını belirtirken, gelecekte daha ileri seviyelere ulaşmayı hedefliyor.

Girişim, milyarder yatırımcı Tim Draper ve çeşitli yatırım fonları tarafından destekleniyor. Yatırımcılar, bu tür yenilikçi teknolojilerin uzun vadede insan sağlığı ve yaşam süresi üzerinde büyük etkiler yaratabileceğini savunuyor.

Derleyen: Damla Şayan