• Hayvanların aynada kendilerini tanıyıp tanıyamadıklarına dair araştırmalar, 1970 yılında başladı ve o zamandan bu yana sadece bazı türler testi geçti.
• Çeşitli hayvan türleri, bir aynanın karşısında öz farkındalık belirtileri açısından incelendi. Hayvanların sadece küçük bir kısmının aynada kendilerine baktıkları fark edildi.
• Bu araştırmaların, insani anlamda gerçek bir benlik duygusunu mu gösterdiği yoksa sadece sofistike bir bedensel farkındalığa mı işaret ettiği belirsiz.

Hayvanların aynada kendilerini tanıyıp tanıyamadıklarına dair araştırmalar, 1970 yılında başladı ve o zamandan bu yana sadece bazı türler testi geçti. Her gün aynadaki yansımamızı inceleyen tek tür biz olsak da yansımalarda kendimizi tanıyan tek tür biz değiliz.

Bilim insanları, 1970 yılında yayımlanan şempanzeler (Pan troglodytes) üzerine yapılan araştırmadan başlayarak çok çeşitli türlerde ayna tanıma testleri gerçekleştirdi. Karıncalardan manta vatozlarına ve Afrika gri papağanlarına (Psittacus erithacus) kadar çeşitli hayvan türleri, bir aynanın karşısında öz farkındalık belirtileri açısından incelendi. Hayvanların sadece küçük bir kısmının aynada kendilerine baktıkları fark edildi.

Emory Üniversitesinde primatolog olan Frans de Waal, Live Science’a verdiği demeçte, “Birçok hayvan testi geçemiyor. Herhangi bir eğitim ya da ödül olmaksızın ayna karşısında görsel bir işareti kendi kendilerine incelemeleri gerekiyor. Bunun spontane olması gerekiyor. Literatürdeki iddiaların çoğu bu tanıma uymuyor.” dedi. De Waal, kapuçin maymunları üzerinde öz farkındalık testleri gerçekleştirdi ki bu testler başarısız oldu.

1970 yılında yapılan şempanze deneylerinde, dört şempanzeye anestezi uygulanmış ve yüzleri kırmızı boya ile işaretlenmiş. Şempanzeler uyandıklarında, işaretli bölgeleri bir ayna karşısında incelemişler ve kendilerini bir aynada görebildiklerini, algılayabildiklerini göstermişler.

Diğer büyük maymun türleri de testi geçti. Örneğin, Orangutanlar 1973 yılında yapılan bir çalışmada kendilerini tanımış hatta vücutlarındaki izleri tespit etmişler. Bonobolar, 1994 yılında yapılan bir çalışmada vücutlarında görmekte zorlandıkları bölgeleri ayna kullanarak incelerken gözlemlendi. Goriller için bu sonuçlar daha yetersiz kaldı.

Maymunlar, genellikle yansımalarını başka bir hayvana ait olarak görürler. Ancak bir dizi tartışmalı çalışma, bazı türlerin kapsamlı bir eğitimden sonra kendilerini tanımlayabildiğini gösterdi.

İngiltere’deki Cardiff Üniversitesinde bilişsel psikolog olan ve güvercinlerde öğrenme kabiliyeti üzerine çalışan Ellen O’Donoghue, “Bu eğitim süreci, ayna testinin sonuçlarını gerektiren türler için şüpheleri ortadan kaldırıyor mu?” diye soruyor. Eğitim egzersizlerinin kullanıldığı testleri eleştirenler, bu tür öğrenilmiş davranışların öz farkındalığın güvenilir bir kanıtı olmadığını öne sürüyor.

Testi ikna edici bir şekilde geçen tek kara memeli türü Bronx Hayvanat Bahçesi’ndeki bir Asya fili (Elephas maximus) oldu. Yunuslar üzerinde yapılan çalışmalar, onların da kendi yansımalarını ayırt edebildiklerini gösterdi. Ayna yerine video kullanılan 1995 tarihli bir çalışma ve ayna kullanılan 2001 tarihli bir çalışmada, yunusların vücutlarındaki izleri incelemek için kendi görüntülerini kullandıkları gözlemlendi.

2008 yılında, Avrasya saksağanları (Pica pica) üzerinde çalışan araştırmacılar, memeli olmayan hayvanların ayna ile kendini tanıma yeteneğine sahip olduğuna dair ilk kanıtı buldular. Güvercinler de yapılan bu testi geçti ancak sıkı bir koşullandırma döneminden sonra geçebildiler. 2022 yılında, vahşi Adélie penguenleri (Pygoscelis adeliae) de aynalara karşı öz farkındalık belirtileri gösterdi ancak vücutlarını işaretlemek yerine boyunlarına yerleştirilen renkli önlüklere tepki vermediler.

Daha düşük algılama seviyedeki hayvanlar üzerinde yapılan testlerin tartışmalı olduğu kanıtlandı. 2015 yılında yapılan bir çalışma, karıncaların yansımalarına bakarken kafalarındaki mavi boyayı çıkarmaya çalıştıkları için bir miktar öz farkındalığa sahip olabileceklerini öne sürdü. İkinci çalışmada, balıkların kendilerini tanıyabilecekleri öne sürüldü. Bu çalışmalardan biri 2016’da yapılmış ve manta vatozlarına bir ayna gösterildiğinde kendilerini inceledikleri ve baloncuklar üfledikleri görülmüş. Ancak herhangi bir işaret testi yapılmadı. 2019 yılında temizleyici mürekkep balıkları (Labroides dimidiatus) üzerinde yapılan bir deneyde ise balıkların aynada kendilerini gördükten sonra alt taraflarında oluşan boya izlerini silmeye çalıştıkları görülmüş.

Daha ilkel olduğu varsayılan canlılar ayna testini geçerken Afrika gri papağanları da dahil olmak üzere en zeki hayvanlardan bazılarının testi geçememesi, testin faydasını sorgulanır hâle getirdi. Bu araştırmaların insani anlamda gerçek bir benlik duygusunu mu gösterdiği yoksa sadece sofistike bir bedensel farkındalığa mı işaret ettiği belirsiz.

Derleyen: Burçin Bağatur