İsviçre’de Vaşakları Öldüren Gen Kusuru: Yeniden Yerleştirmenin Bedeli Ortaya Çıktı

İsviçre’nin kuzeydoğusunda genç Avrasya vaşaklarını öldüren gizemli hastalığın nedeni bulundu: Bir hormon genindeki tek harflik mutasyon. 13 Kasım’da Nature Ecology & Evolution dergisinde yayımlanan çalışma, bu kusurun türü bölgeye yeniden kazandırmak için kullanılan az sayıdaki kurucu hayvandan geldiğini gösteriyor. Bulgu, nesli tehlikedeki türleri koruma projelerinin genetik bedelini gözler önüne seriyor.

Organları taşlaştıran mutasyon

Bern Üniversitesi Balık ve Yaban Hayatı Sağlığı Enstitüsü’nün öncülüğündeki araştırmacılar, 2000-2023 yıllarına ait 421 vaşak otopsi kaydını inceledi. 2012-2022 arasında bulunan dokuz genç hayvanın böbreklerinde, akciğerlerinde ve midesinde aynı yoğun mineralleşme (dokularda kireçlenme) görüldü. Tüm genom dizilemesi, sorumluyu FGF23 genindeki tek bir harf değişikliği olarak belirledi. Vücuttaki fosfat dengesini düzenleyen FGF23 proteini, mutasyon nedeniyle hücreden dışarı salınamıyor. Ekip, 1981’den 2026 başına kadar örneklenen 331 vaşağın genotipini çıkardı ve mutant genin iki kopyasını taşıyan 12 hayvanın tamamının hasta olduğunu saptadı. 78 hayvan ise hastalığı göstermeyen taşıyıcıydı. İnsanlarda da bu gendeki benzer mutasyonlar yumuşak dokularda kireçlenmeye yol açan bir hastalığa neden oluyor.

Kusur nasıl yayıldı?

Vaşaklar Orta Avrupa’da yok olduktan sonra 1970’lerde Karpatlar’dan getirilen yaklaşık 30 hayvanla İsviçre’ye yeniden kazandırılmıştı. Bugün ülkede yaklaşık 360 vaşak yaşıyor, ancak genetik çeşitlilik kaynak popülasyona göre yaklaşık yüzde 30 daha düşük. 2001-2008 arasında yetkililer Alpler’den ve Jura Dağları’ndan kuzeydoğuya 12 vaşak taşıdı; bunların yalnızca yedisi yeni popülasyonun kurucusu oldu. Araştırmacılara göre kusurlu gen Alp popülasyonunda en az 30 yıldır vardı. Kuzeydoğuda ise kurucuların çoğu taşıyıcı olduğu ve 25’ten az bireylik küçük bir grupta akraba çiftleşmesi yaşandığı için hastalık gün yüzüne çıktı. Bölgede örneklenen 47 sağlıklı vaşaktan 23’ü taşıyıcı çıktı.

Koruma projeleri için uyarı

Yazarlar bulguyu, yeniden salım geçmişi ile yaban hayatında görülen ölümcül bir genetik hastalık arasındaki ilk doğrudan bağlantı olarak tanımlıyor. Çalışmaya göre küçük ve birbirinden yalıtılmış popülasyonlar, yeniden yerleştirme sonrasında sanılandan çok daha kırılgan olabiliyor. Araştırmacılar, benzer projelerde genetik çeşitliliği yüksek kaynak popülasyonların seçilmesini, hayvanların taşınmadan önce genomik taramadan geçirilmesini öneriyor. Ayrıca popülasyonlar arasında gen akışını sağlayacak yaban hayatı koridorlarının kurulması ve sağlık gözetiminin sürdürülmesi çağrısında bulunuyor. Avrupa’da ayı, kurt ve vaşak gibi büyük yırtıcıları geri getirme çalışmaları sürerken bu sonuçlar, yalnızca hayvan sayısını değil, genetik sağlığı da gözetmenin önemini hatırlatıyor.