Uluslararası bir araştırma ekibi, günümüz patatesinin kökenine dair uzun süredir devam eden bir gizemi aydınlattı. Ekibin bulgularına göre, patates bitkisinin doğal evrimi, yaklaşık 9 milyon yıl önce Güney Amerika’da domates bitkileri ile patates benzeri vahşi türler arasında meydana gelen doğal bir melezleşme olayıyla başladı.

Evrimsel Köken: Melezleşme ve Tüp Oluşumu

Cell Press dergisinde yayınlanan çalışmada, araştırmacılar bu antik evrimsel olayın, patates, yer elması ve taro gibi bitkilerde bulunan, besinleri depolayan yeraltı yapısı olan tüpün oluşumunu tetiklediğini öne sürüyor.

Çin Ziraat Bilimleri Akademisi’nden makalenin yazışma yazarı Sanwen Huang, “Bulgularımız, türler arasındaki bir melezleşme olayının yeni özelliklerin evrimini nasıl tetikleyebileceğini gösterir ve daha fazla türün ortaya çıkmasına olanak tanır,” diyor. Huang, “Sonunda patateslerin nereden geldiği gizemini çözdük” şeklinde konuştu.

Görünüşte modern patates bitkileri, Şili’den gelen ve Etuberosum adı verilen tüp taşımayan üç patates benzeri türle neredeyse aynı. Ancak filogenetik analizlere göre, patates bitkileri domateslerle daha yakın bir akrabalık gösterir. Bu çelişkiyi çözmek için, araştırma ekibi ekili patateslerden ve 56 vahşi patates türünden alınan 450 genomu analiz etti.

Genetik Mekanizma: Tüp Oluşumunun Sırrı

Araştırmacılar, her patates türünün, hem Etuberosum hem de domates bitkilerinden gelen genetik materyalin dengeli bir karışımını içerdiğini buldu. Bu durum, patateslerin iki tür arasında gerçekleşen antik bir melezleşmeden kaynaklandığını gösterir.

Ekip ayrıca, patatesin ana tüp oluşturucu genlerinin kökenini de takip etti. Araştırmaya göre, bitkiye ne zaman tüp yapmaya başlayacağını söyleyen bir anahtar gibi çalışan SP6A geni, ailenin domates tarafından gelir. Tüplerin oluştuğu yeraltı saplarının büyümesini kontrol etmeye yardımcı olan IT1 adlı bir başka önemli gen ise Etuberosum tarafından gelir. Bu iki parçadan biri olmadan, melez yavruların tüp üretemeyeceği belirtiliyor.

Çevresel Adaptasyon ve Yayılım

Bu evrimsel yenilik, yeni ekolojik ortamların ortaya çıktığı And Dağları’nın hızla yükselmesiyle aynı döneme denk geldi. Besinleri yeraltında depolamak için bir tüpe sahip olan erken patatesler, değişen çevreye hızla uyum sağlayabildi ve dağlardaki sert hava koşullarında hayatta kalabildi.

Tüpler aynı zamanda patates bitkilerinin tohum veya polenleşme olmadan üremesine de olanak tanır. Tüplerdeki tomurcuklardan yeni bitkiler yetiştirilir. Bu özellik, patateslerin ılıman çayırlardan Güney ve Orta Amerika’daki yüksek ve soğuk alp çayırlarına kadar çeşitli ekolojik nişlere hızla yayılmasına olanak tanıdı.

Huang, “Bir tüpün evrimi, patateslere sert ortamlarda büyük bir avantaj sağladı. Bu, yeni türlerin patlamasına katkıda bulundu ve bugün gördüğümüz ve güvendiğimiz patateslerin zengin çeşitliliğine yol açtı,” dedi.

Yayın Bilgileri:

• Dergi: Cell
• Makale Başlığı: “Ancient hybridization underlies tuberization and radiation of the potato lineage”
• Yazarlar: Zhang et al.
• DOI: 10.1016/j.cell.2025.06.002

Derleyen: Enis Yabar