Ekim 2022’nin başlarında, kozmosun sunduğu en feci ve şiddetli bir gama ışını patlamasından yüksek enerjili bir radyasyon dalgası Dünya’yı sıyırıp geçti. Gökbilimciler hızla mesafesini belirlediler ve şimdiye kadar görülen en parlak ve Dünya’ya en yakın patlama olduğunu buldular.
Gökbilimciler için “yakın” bize ifade ettiğinden daha farklı bir şey ifade ediyor elbette. Olay kozmik olarak o kadar yakındı ki, Dünya üzerinde bir gözlemevi filosu tarafından tespit edilebildi ve şimdiden insanlık için bir bilimsel hazine vaat ediyor. X ışınları ve gama ışınları, insanların görünür ışık yayılımını daha küçük amatör teleskoplarda tespit etmesine yetecek kadar parlaktı. Neyse ki bu gücüne ve büyüklüğüne rağmen, bu gama ışını patlaması bizim için bir tehlike oluşturmuyor.
Gama ışını patlamaları veya GRB’ler, tipik olarak bir saniyeden birkaç dakikaya kadar süren, ışığın en yüksek enerjili formu olan yoğun gama ışını patlamaları olarak bilinir. Gama ışını patlamaları, 1960’larda yörüngedeki dedektörler tarafından keşfedildiğinden beri gökbilimciler için bir bilmece oldu. O zamandan beri 1.700’den fazla kez gözlendi. Yine de, herhangi birini teleskoplarla gözlemlemek ve ne olduklarını daha iyi anlamak yıllar aldı. Gözlemlemek de aslında oldukça zordu çünkü her GRB’nin kendine has özellikleri var ve bu da onların bir grup olarak anlaşılmasını karmaşık hale getiriyor.
Öte yandan, temel doğaları hakkında yeterli bir bilgi birikimine sahibiz. Kısa süreli patlamalar iki süper yoğun nötron yıldızının çarpışması ve şiddetli enerjiyi patlatmasından kaynaklanırken, birkaç dakika süren patlamalar, hayatlarının sonunda patlayan devasa yıldızlardan meydana geliyor.
Yıldızın çekirdeği çökerek bir kara delik oluşturuyor. Kara delik tarafından hemen yutulmayan, dönen bir malzeme diski hızla kara delik tarafından çevreleniyor ve diskten uzağa, biri yukarı, diğeri aşağı bakan ikiz yoğun enerji ışınlarını uzaya yönlendiriyor. Bunlar ölmekte olan yıldızın içinden geçerek dışarı doğru patlarken, yıldızın geri kalanı çok güçlü bir süpernova olarak patlıyor
Güçlerine rağmen, patlamaların çoğu bizden o kadar uzakta ki, ışıkları önemli ölçüde kısılıyor. GRB 221009A olarak adlandırılan GRB’lerin konumlarını tespit etmek ve hızlı bir şekilde bulmak için özel olarak tasarlanmış, yörüngedeki Fermi Gama-ışını Uzay Teleskobu üzerindeki sensörler kullanıldı. Başka bir gama ışını patlaması, patlamaları gözlemlemek için tasarlanmış başka bir yörüngedeki teleskop seti olan Neil Gehrels Swift Gözlemevi tarafından tespit edildi.
Swift, dünyanın her yerindeki astronomlara hemen otomatik bir uyarı gönderdi ve onlar da kendi teleskoplarını patlamaya doğru çevirerek buna yanıt verdi. Ölmekte olan bir yıldızın solan parıltısı, kozmik kırmızıya dönüşmesi aracılığıyla yıldızın mesafesini ortaya çıkardı ve bunun şimdiye kadar görülen en yakın GRB olduğu tespit edildi.
Astrofizikçi Rami Mandow’un bir tweet’i, Hindistan ve Almanya’daki şimşek dedektörlerinin, GRB enerjisinin gezegenimize çarpmasıyla aynı anda çakan bir şimşekten yayılan elektromanyetik radyasyon darbelerinin aniden değiştiğini gösterdiğine dikkat çekti. Bu darbeler, Dünya’nın üst atmosferindeki koşulların değiştiğini, elektronların ev sahibi atomlarından aniden sıyrıldığını gösteriyor. Gama ışınları atomları bu şekilde iyonize eder, bu nedenle bu patlamanın fiziksel olarak gezegenimizin atmosferini hafif ve kısa süreli de olsa etkilemesi çok muhtemel görünüyor.
Derleyen: Ceren Korkmaz
