Bitkilerle Dolu ‘Bahçeleri’ Uzaya Gönderme Planı Hayata Geçiyor

Tasarlanan “Uzay Bahçesi” bir çam kozalağını andırıyor. Ortasında, uzay bitkileri için konik kaplara dönüştürülmüş trompetlerden oluşan bir yapı var ve bu merkezinden uçlarındaki disklere, iki düzineden fazla kavisli ve ince kol uzanıyor.

Geçen hafta İtalya’daki Venedik Bienali sergisinde sergilenen bu yapı, gerçekteki boyutunun üçte bir ölçekli modeli. Uzay Bahçesi’ni ortaya çıkaran kişiler, gerçek bitkiler ve tohumlarla dolu tam boyutlu bir versiyonunu önümüzdeki beş ila yedi yıl içinde alçak Dünya yörüngesine göndermek istiyor.

Bu, kısmen, uzayda yaşamın nasıl olabileceğini yeniden hayal etmeyi hedefliyor. Kâr amacı gütmeyen bir uzay mimarisi tasarım laboratuvarı olan Aurelia Enstitüsü‘nün CEO’su Ariel Ekblaw, “İnsanlar iş için uzaya gidip gelecekler ve oraya vardıklarında etraflarında biraz yeşillik olmasını takdir edeceklerini düşünüyorum. Doğayla başlarsak, uzayda yaşamaya değer bir hayata doğru daha verimli bir yola girebiliriz,” diye açıklıyor.

Astronotlar onlarca yıldır uzay bahçeciliğiyle uğraşıyorlar. Rus kozmonotlar 1970’lerde uzayda bitki yetiştiren ilk kişilerdi; ürünleri arasında soğanlar da vardı ve bunlardan bazıları daha sonra Salyut 1 uzay istasyonundaki sakinler tarafından tüketildi. Diğer yörüngelere giden astronotlar ise thale teresi, domates, zinya yetiştirdiler ve hatta bir Çin sondası 2019’da ayın uzak tarafına pamuk tohumları taşıdı. İnişten iki hafta sonra tohumlar filizlenmişti.

Dünya dışı tarım uzun zamandır yeni ve deneysel görünse de, bu yakında değişebilir. Araştırmacılar şu anda uzay dayanıklılığını test etmek için bitkileri ve tohumları olağanüstü sınırlara zorluyorlar; genellikle de cesaret verici sonuçlar elde ediyorlar. Uzay yolculuğu yapan bitki örtüsü kozmik radyasyonla, dengesiz sıcaklıklarla, Dünya’daki havaya pek benzemeyen havayla ve diğer birçok zorlukla mücadele etmek zorunda.

Uzay Bahçesinde “Kahraman Türler”

Space Garden tasarımcıları, yörüngesel bahçeciliğin, Silent Running filmindeki dev yıldızlar arası seralar gibi bir kuantum sıçraması yapmasının zamanının geldiğini söylüyor. Uzay bahçelerinin merkezine estetik veya kültürel önemleri nedeniyle seçilmiş “kahraman” türleri dahil etmek istiyorlar.

Daha önce hiç kimsenin ekmediği yerlere tohum ekmek isteyen insanlar, üzerinde kafa yoracakları bir sürü çalışmaya zaten sahip. Ve bunlardan birçoğu, Kanada’daki Guelph Üniversitesi’nden Mike Dixon ve meslektaşları tarafından yürütüldü. Dixon, yıllar içinde uzaya milyonlarca tohum gönderdi. Genellikle bu tohumlar, Dünya’ya geri döndüklerinde sorunsuz bir şekilde filizlendi.

2021’de Mike Dixon ve diğerleri Uluslararası Uzay İstasyonu’na (ISS) tohumlar gönderdi. Uzaydayken, uzay istasyonunun koza benzeri ortamının dışında konumlandırılmış, Malzemeler Uluslararası Uzay İstasyonu Deneyi (MISSE) adı verilen bavul şeklindeki bir muhafaza içinde tutuldular. Dixon, “Açıkçası, uzay istasyonunun dışındakilerin hayatta kalmasını beklemiyordum. Ama hayatta kaldılar. Tohumlar bir miktar kozmik radyasyona maruz kaldılar, ancak MISSE’de gölgeli bir konumda oldukları için ışınların en kötüsünden kurtuldular ve sıcaklıkları hiçbir zaman 50 santigrat dereceyi geçmedi. Uzayın vakumunda gerçekten doğrudan gelen güneş ışığı inanılmaz derecede yoğun olabilir.” diyor.

Araştırmalar ayrıca, bitkiler uzayda filizlendiğinde, yıldızlar arası kötü muameleye karşı koyabileceklerini öne sürüyor. Mike Dixon, bitkilerin azalan basınç ve oksijen seviyelerine aldırmadıklarını söylüyor. Sıcaklıkların makul bir eşikte tutulması gerekirken, Dixon’a göre bitkiler, insanlar da dahil olmak üzere memelilerden daha fazla bu tür değişikliklere toleranslı.

NASA’nın Kennedy Uzay Merkezi’nden Ye Zhang, uzaya gidecek tohumlar üzerinde kapsamlı araştırmalar yürüttü ve belirli türlerin dayanıklılığındaki farklılıkları fark etti. Önceki çalışmalarına atıfta bulunarak, “Özellikle domatesler ve marullar uzay ortamına karşı hassas” diyor. 2021’de kendisi ve meslektaşları, sekiz ay sonra Dünya’ya dönen MISSE’ye de tohum gönderdiler. Bunlar, bahçe merkezlerinden satın aldığınız tohum paketleri gibi küçük folyo kaplı paketlerde tutuldu. Lahana, turp ve havuç dahil olmak üzere çeşitli bitkilere ait tüm tohumlar güvenilir bir şekilde çimlendi ve bu da MISSE cihazı içindeki konumlarının tohumun hayatta kalmasını sağlamak için yeterince koruyucu olduğunu gösteriyor.

Ye Zhang, gelecekte yörüngede çok sayıda bitki yetiştirmeye gelince, temel zorluklardan birinin su yönetimi olacağını öne sürüyor ve bitkilerin su alımının uzayda değişebileceğini belirtiyor: “Aşırı sulama bitkileri strese sokacak ve bitkiler mikrobiyal veya diğer sorunlara karşı daha duyarlı hale gelecek.” Diğer bir konu, tohumlar roket fırlatmasının güçlü titreşimlerine dayanabilir, ancak belirli yerleşik bitkiler dayanamayabilir.

Ye Zhang, daha fazla araştırmanın, uzay seyahatinin tohumlardaki ve bitkilerdeki genleri nasıl değiştirdiğini anlamamıza yardımcı olacağını, çünkü bunun nasıl büyüdüklerini önemli ölçüde etkileyebileceğini ekliyor. Bitkilerin bağışıklık sistemleriyle ilgili genlerin uzayda açılıp kapandığına dair ipuçları zaten var; bu da örneğin enfeksiyonlara karşı dirençlerini etkileyebilir.

Uzay Bahçesi gibi bir kavram, dünya dışı bahçeciliğin karmaşıklıklarının büyük ölçüde çözüldüğü bir geleceğe bakıyor. Vizyon kısmen uzay uçuşlarının bugün olduğundan çok daha erişilebilir hale gelmesine bağlı. Bir şeyleri yörüngeye fırlatmak çok daha ucuz hale gelmeli ve şu anda kilogram başına binlerce dolardan, bazı analistlerin tahmin ettiği gibi kilogram başına belki de 100-200 dolara düşmeli. Ve araştırmacılar ekliyor: “Bu Fedex gibi, bu DHL gibi.”

İngiltere Kraliyet Bahçecilik Derneği’nin bilim direktörü Alistair Griffiths, 2015 yılında İngiliz astronot Tim Peake ile birlikte ISS’ye roket tohumları gönderen bir projede yer aldı. Karmaşık şekli göz önüne alındığında Uzay Bahçesi fikri hakkında, böyle bir tasarımı taşırken bazı pratik zorluklar olabileceğini söylüyor, ancak genel yaklaşımı övüyor: “Bence güzel olmalı ve doğayla bağlantılı olmalı.”

Derleyen: Damla Şayan