AB’den Dijital Adillik Yasası Önerisi: Aldatıcı Tasarımlara Yasak, Abonelik İptali Kolaylaşıyor

Avrupa Komisyonu, 11 Kasım’da tüketici korumasında son 20 yılın en kapsamlı reformu olarak tanıttığı Dijital Adillik Yasası (Digital Fairness Act) önerisini açıkladı. Teklif, internette alışveriş yapan, abonelik kullanan ve oyun oynayan herkesin karşılaştığı aldatıcı tasarımları hedef alıyor. Kurallar yasalaşırsa Türkiye’de de yaygın kullanılan küresel platformların arayüzlerini değiştirmesi gerekebilir.

Teklif neleri yasaklıyor?

Öneri, kullanıcıyı farkında olmadan belirli bir seçime iten ve “karanlık desenler” (dark patterns) olarak bilinen arayüz hilelerini yasaklıyor. “Yalnızca 5 ürün kaldı” gibi gerçeği yansıtmayan kıtlık uyarıları yasak kapsamına giriyor. Abonelikleri iptal etmek, başlatmak kadar kolay hale gelecek; ücretsiz deneme süresi ücretli plana dönüşmeden önce kullanıcıya hatırlatma yapılacak. Tüketiciler müşteri hizmetlerinde bir insanla görüşme hakkı kazanacak. Fenomenler, ücretli paylaşımlarını “reklam” ya da “ticari iş birliği” ifadesiyle açıkça etiketlemek zorunda kalacak. Hassas kişisel verilere dayanan hedefli reklamlar da engellenecek.

Oyun dünyasına ve bağımlılık yapan özelliklere etkisi

Teklif, oyunlardaki ödüllü kutuları (loot box) ve para ödeyerek üstünlük kazanılan “pay-to-win” mekanizmalarını reşit olmayanlar için yasaklıyor. Video oyun sektörü, kuralların ücretsiz oynanan (free-to-play) iş modelinin özünü hedef aldığını öne sürerek tepki gösterdi. Otomatik oynatma ve seri (streak) gibi bağımlılık yaratabilen özellikler ise yetişkinler için yasaklanmıyor; platformlardan yalnızca bunları kapatma imkânı sunmaları isteniyor. Tech Policy Press’te analiz yayımlayan hukuk akademisyenleri, bu yaklaşımın korunma yükünü tüketiciye bıraktığını savundu. Dijital haklar uzmanları da kişiselleştirilmiş fiyatlandırma kurallarının sınırlı kaldığı eleştirisini dile getirdi.

Cezalar ciroya bağlanıyor, süreç uzun

Öneri, 2005 tarihli Haksız Ticari Uygulamalar Direktifi’nin yerini alarak 27 üye ülkede doğrudan uygulanacak bir tüzük getiriyor. Gözden geçirilen Tüketici Koruma İş Birliği Tüzüğü ise Komisyon’a çok büyük ölçekli sınır ötesi vakaları doğrudan soruşturma ve yaptırım uygulama yetkisi veriyor. Para cezaları, şirketin dünya genelindeki yıllık cirosunun yüzde 6’sına kadar çıkabilecek. Komiser Michael McGrath’a göre haksız uygulamalar tüketicilere yılda 10,3 milyar euroya mal oluyor. McGrath, amaçlarının iş yapmayı değil, haksız yollarla iş yapmayı zorlaştırmak olduğunu söyledi. Teklifin yasalaşması için Avrupa Parlamentosu ve üye ülke hükümetlerinin onayı gerekiyor.