Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde 3.000’den fazla can alan tarihin en ölümcül Ebola salgınına ilişkin güncellenmiş acil durum rehberini yayımladı. Kılavuza göre, dünyada lisanslı tek Ebola aşısı olan Ervebo, salgına yol açan Bundibugyo virüsü suşuna karşı yaygın kullanım için yeterli bilimsel destekten yoksun. Karar, küresel sağlık finansmanındaki sert daralmanın yeni aşı çalışmalarını tehdit ettiği kritik bir döneme denk geldi.

Mevcut Aşı Neden Yetersiz Kalıyor?

Ervebo, Ebola virüsünün Zaire suşuna karşı geliştirilmiş ve o suşta etkili sonuçlar vermişti. Ancak 15 Mayıs’ta Kongo’nun uzak Ituri eyaletinde ilan edilen mevcut salgına, genetik olarak farklı bir tür olan Bundibugyo virüsü yol açıyor. DSÖ, mevcut kanıtların “Ervebo’nun Bundibugyo hastalığını önlemede programatik kullanımını desteklemeye yeterli olmadığı” sonucuna vardı ve aşının kontrollü bir klinik deneme kapsamında test edilmesini önerdi. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri’nin (CDC) 1 Eylül verilerine göre salgında 6.250 doğrulanmış vaka ve 3.039 ölüm kaydedildi. Ağustos ayında Aşı Tedarikinde Uluslararası Koordinasyon Grubu, Kongo’ya 70.000 doz Ervebo tahsis etti; bunun 20.000 dozu Faz 3 klinik denemesi, 50.000 dozu ise ön cephedeki sağlık çalışanlarının korunması için ayrıldı. DSÖ Genel Direktörü Tedros Adhanom Ghebreyesus, ölümlerin büyük bölümünün tedavi merkezleri yerine topluluklar içinde yaşandığını vurgulayarak bulaş zincirinin her noktada kırılması gerektiğini söyledi.

Yeni Aşı Adayları Yolda, Finansman Krizi Büyüyor

Bundibugyo virüsüne özgü geliştirilen iki aşı adayı şu anda Faz 1 güvenlik denemelerinde. Adaylardan biri Moderna tarafından mRNA teknolojisiyle, diğeri ise Oxford Üniversitesi tarafından Oxford/AstraZeneca Covid-19 aşısının da temelini oluşturan ChAdOx1 platformuyla geliştiriliyor. Salgın Hazırlığı için Yenilikler Koalisyonu (CEPI), Moderna’nın adayı için 50 milyon dolara, Oxford’un çalışması için ise 8,6 milyon dolara kadar finansman taahhüt etti. Ancak bu çalışmalar küresel sağlık finansmanındaki genel çöküşten ciddi şekilde etkileniyor. DSÖ’ye göre dış sağlık yardımlarının 2025’te 2023’e kıyasla yüzde 30 ila 40 oranında gerilemesi bekleniyor; bu durum düşük ve orta gelirli ülkelerde aşılama, hastalık gözetimi ve acil müdahale kapasitesini zayıflatıyor. ABD Uluslararası Kalkınma Ajansı’nın (USAID) kapatılması ve CDC’deki personel kesintileri salgın hazırlığını daha da geriletti; USAID’in Kongo’ya sağladığı finansman 2024 mali yılındaki yaklaşık 1,2 milyar dolardan 2025’in son çeyreğinde yaklaşık 67 milyon dolara düştü.

Deneysel Tedaviler ve Sahadaki Mücadele

DSÖ, Bundibugyo hastalarında ölüm oranını düşürmek amacıyla iki deneysel tedavinin klinik denemelerini de başlattı: monoklonal antikor kokteyli MBP134 ve antiviral ilaç remdesivir. Müdahale yetkilileri, kanıtlanmış bir aşı ya da tedavi bulunmadığı bu dönemde salgının kontrol altına alınmasının halen geleneksel halk sağlığı uygulamalarına bağlı olduğunu vurguluyor: erken izolasyon, temas takibi, enfeksiyon kontrolü ve güvenli defin uygulamaları. Tedros, Ağustos ayında yaptığı açıklamada DSÖ’nün aşının bir Faz 3 denemesine dahil edilmesini önerdiğini ve bu denemeyi en kısa sürede başlatmayı umduklarını söyledi. Yüzde 48,6’lık vaka ölüm oranıyla salgın, 2014-2016 Batı Afrika krizinin ardından tarihin ikinci en ölümcül Ebola salgını konumunda ve yetkililere göre henüz zirve noktasına ulaşmadı.