Doğru zamanda doğru yerde bulunan iki araştırmacı, yakındaki binalara olan bağlantıların ayrıntılarını gösteren yüksek hızlı bir kamera ile benzersiz bir yıldırım çarpması görüntüsü elde etti.
Brezilya Ulusal Uzay Araştırma Enstitüsünde (INPE) araştırmacı olan fizikçi Marcelo Saba ve Diego Rhamon, São José dos Campos’ta (São Paulo eyaleti) bir yaz akşamında, 40.000 kare çeken bir kamera kullanarak yıldırım çarpmasını kaydetti. Negatif yüklü şimşeğin saniyede 370 km hızla yere yaklaştığı belirtildi.
Yıldırım yer seviyesinden birkaç düzine metre yükseklikteyken yakındaki binaların tepesindeki paratonerler ve uzun nesneler, aşağı doğru olan darbeye bağlanmak için yarışan yukarı doğru pozitif yükler üretti. Bağlantıdan önceki son görüntü, saniyenin 25 binde birinde elde edildi. Çekilen görüntü, Geophysical Research Letters’ın 28 Aralık 2022 tarihli sayısının kapağında yer aldı.
Çekilen video ağır çekimde oynatıldığında, yıldırımdaki elektrik yüklerinin nasıl davrandığını ve düzgün bir korunma sistemi kurulmazsa ne kadar tehlikeli olabileceğini gösteriyor.
Ortalama olarak tüm yıldırım çarpmalarının %20’si, bulutlar ve yer arasında elektrik yük boşalımının değiş tokuşunu içerir. Geri kalan %80 ise bulutların içinde meydana gelir. Yıldırımlar, toprağa aktarılan yüke bağlı olarak negatif veya pozitif olarak sınıflandırılabilir.
Diego Rhamon, konu hakkında şu açıklamalarda bulundu: “Yıldırım, 100 km kadar uzun olabilir ve taşıma akımları 30.000 amper kadar güçlü olabilir, bu da 30.000 adet 100 watt’lık ampulün aynı anda kullandığı akıma eş değerdir. Tipik bir yıldırım çarpmasının sıcaklığını, güneşin yüzey sıcaklığının beş katı olan 30.000°C olarak ifade edebiliriz.”
Şimşek, bir bulut kümesi aşırı miktarda pozitif veya negatif elektrik yükü ile yüklendiğinde meydana gelen, gözle görülür elektrik boşalması olarak tanımlanır. Elektrik yükünün hava direncini kıracak kadar çok olması gerekir.
Yıldırım ise gök gürültüsü ve şimşekten oluşan, gökyüzü ile yeryüzü arasındaki elektrik boşalmasıdır. Elektrik yükleri düz bir çizgi olabilecek en kısa yoldan ziyade en az dirençli yolu aradığı için yıldırım zikzaklar şeklinde görülür.
Saba, konu hakkında şu ifadelerde bulundu: “Birkaç elektrik yükü boşalımından oluşan bir yıldırım 2 saniyeye kadar sürebilir ancak her bir yük boşalımı milisaniyenin yalnızca kesirleri kadar sürer.”
Paratoner, bir yapıyı veya yükseltiyi olası yıldırım hasarlarından koruma amaçlı tasarlanan metal (genellikle bakır), iletken, uzun direk olarak bilinir. Şimşeğe yere kolay inmesi için güvenli bir yol sunan paratonerler, korunması gereken yapı veya nesne üzerinde kolonlar ya da sağlam sırtlar boyunca yerleştirilir. Bunun sebebi, yıldırımların en yüksek yere çarpma eğilimi göstermesidir.
Bir paratonerin korumasına güvenmek her zaman mümkün olmadığından ve atmosferik yük boşalımlarının çoğunun tropik bölgelerin yaz aylarında meydana geldiğinden dolayı oldukça dikkatli olunması gerekir.
Saba, yıldırım tehlikesine karşı neler yapılabilir sorusuna şu cevapları verdi: “Gök gürültüsü duyarsanız bir sığınak bulun. Asla direğin altına ve köhne bir çatının altına sığınmayın. Ağaçlardan uzak durun. Sığınacak güvenli bir yer bulamıyorsanız, arabada kalın ve fırtınanın dinmesini bekleyin. Araba veya başka bir sığınak yoksa ayaklarınızı birleştirerek çömelin. Dik durmayın veya düz yatmayın. Kapalı mekânlarda elektronik cihazlarla ve sabit hatlı telefonlarla temastan kaçının.”
Yıldırım çarptığında hayatta kalmak mümkün ve bu durumun da birçok örneği var. Hatta kalp durması, tek ölüm nedeni olarak söylenebilir.
Saba, 2003 yılında, yüksek hızda filme alınan ve dünyanın en büyüğü hâline gelen yıldırım videolarından oluşan bir koleksiyon oluşturduğundan beri yıldırımlar, yüksek hızlı kameralarla sistematik olarak incelenmeye başlandı.
Derleyen: Tuğba Akkesen
