Yaklaşık her yüz kişiden biri için, çok az miktarda bile olsa gluten içeren yiyecekler bağırsaklarda hasara yol açabiliyor ve sağlıkları için ciddi riskler oluşturabiliyor.

İmmünolojik reaksiyonların domino etkisi genetik kökenlerine kadar izlenebilse de, çölyak hastalığına neden olan olaylar zincirinin kesin bir haritasını çıkarmayı zorlaştıran bir dizi katkıda bulunan faktör de söz konusu.

Kanada’daki McMaster Üniversitesi’nden bilim insanlarının liderliğindeki uluslararası bir ekip, transgenik fareler kullanarak, bağırsak zarını oluşturan hücrelerin oynadığı kritik rolü belirleyerek, yeni tedavilere yol açabilecek önemli bir basamak taşı tanımladı.

Çölyak hastalığı, bağırsaklarda gluten olarak bilinen bir grup yapısal proteinin varlığıyla tetiklenen, ömür boyu süren bir otoimmün hastalık.

Buğday, arpa veya çavdarla yapılan hemen hemen her şeyi yemek, bu rahatsızlığa sahip kişileri şişkinlik, ağrı, ishal, kabızlık ve bazen de reflü ve kusma gibi geçici semptomlar riskine sokar.

Şu anda semptomlardan kaçınmanın tek yolu, onları tetikleyen yiyeceklerden uzak durmak. Uzun vadede, glutenin tetiklediği bağışıklık saldırıları ince bağırsağın villuslarına zarar verebilir. Bu küçük yapılar, bağırsak duvarlarının iç yüzey alanını artırarak besinlerin besinlerden emilimini kolaylaştırır.

Çölyak hastalığı olan kişiler, özellikle tedavi edilmezse, kolorektal kanser ve kardiyovasküler hastalık geliştirme olasılığı daha yüksek olmak üzere ciddi sağlık riskleriyle karşı karşıya. Hastalık, anemi, osteoporoz, büyüme gecikmeleri, üreme sorunları ve nörolojik bozukluklar gibi sayısız rahatsızlıkla ilişkili.

Gastroenterolog Elena Verdu, “Çölyak hastalığını bugün tedavi etmenin tek yolu gluteni diyetten tamamen çıkarmak. Bunu yapmak zor ve uzmanlar glütensiz bir diyetin yeterli olmadığı konusunda hemfikir” diyor.

Bu rahatsızlıkla teşhis edilen kişilerin yaklaşık %90’ı HLA-DQ2.5 adlı bir proteini kodlayan bir çift gen taşır. Geriye kalan %10’un çoğu HLA-DQ8 adlı benzer bir proteine ​​sahip.

Diğer ‘HLA’ proteinleri gibi, proteinler düşmüş istilacıların parçalarını bir bağışıklık hücresi sınıfının üzerinde tutar ve diğer savunma dokularını tetikte olmaları konusunda uyarır.

HLA-DQ2.5 ve HLA-DQ8’in özel durumunda proteinler, katil T hücrelerine avlanmaya gitmeleri talimatını verir.

Bu talimatlar vücudumuzdaki bir tehdit ile benzer görünümlü maddeler arasında ayrım yapmada en net talimatlar değil, bu da genlere sahip olanların çeşitli otoimmün rahatsızlıklara yakalanma riski altında olduğu anlamına gelir.

Ancak HLA-DQ2.5 veya HLA-DQ8’den herhangi birini ifade eden herkeste çölyak hastalığı gibi bir bağışıklık sistemi bozukluğu gelişmez.

Bunun gerçekleşmesi için, parçalanmış gluten parçalarının öncelikle peptit ile bağlanan ve onu daha da tanınabilir hale getirecek şekilde değiştiren bir taşıyıcı enzim tarafından bağırsak duvarından taşınması gerekir.

Bağırsak duvarındaki hücreler, bu taşıyıcı enzimi bağırsağa salgılamaktan sorumlu, bu nedenle hastalığın erken evrelerinde kritik bir rol oynar.

Ayrıca, genellikle bağırsaktaki inflamatuar yanıtlarla düzenlenen HLA-DQ2.5 ve HLA-DQ8’in ait olduğu protein ailesini ifade ettikleri de bilinmekte.

Çölyak hastalığı olan kişilerde bu evreleme alanının patolojinin kendisinde nasıl işlediği henüz netlik kazanmamış.

Gluten ile Reaksiyon Denemeleri

Zincirin bu önemli halkasına odaklanmak için araştırma ekibi, tedavi edilmiş ve tedavi edilmemiş çölyak hastalığı olan kişilerin bağırsaklarını kaplayan hücrelerde ve HLA-DQ2.5 için insan genlerine sahip farelerde majör bağışıklık kompleksinin ifadesini iki kez kontrol etti.

Daha sonra, fare bağırsak hücrelerini kullanarak, organoid adı verilen bağırsakların işlevsel canlı modellerini oluşturdular ve bağışıklık proteinlerinin ifadesini yakından inceleyerek, bunları iltihaplı tetikleyicilere ve önceden sindirilmiş ve bozulmamış glutene maruz bıraktılar.

McMaster biyomedikal mühendisi Tohid Didar, “Bu, belirli neden ve etkiyi daraltmamızı ve reaksiyonun gerçekleşip gerçekleşmediğini ve nasıl gerçekleştiğini tam olarak kanıtlamamızı sağladı” diyor.

Bundan, bağırsağı kaplayan hücrelerin, vücudu glutenden arındırmak için yanlış yönlendirilmiş bir çabada sadece pasif seyirciler olarak ikincil hasara uğrayan hücreler olmadığı, bağırsak bakterileri tarafından parçalanan gluten parçalarının bir karışımını sunan ve enzimleri doğrudan glutene özgü bağışıklık hücrelerine taşıyan kilit etkenler oldukları ortaya çıktı.

İlgili doku türlerini ve iltihaplı mikropların varlığıyla bunların güçlendirilmesini bilmek, araştırmacılara gelecekteki tedaviler için yeni bir hedef listesi sunuyor ve potansiyel olarak dünya çapında milyonlarca insanın rahatsızlık riski olmadan bir veya iki gluten dolu pastanın tadını çıkarmasını sağlıyor.

Derleyen: Damla Şayan