HIV-1 tedavisi için geliştirilen yeni kapsid inhibitörü VH-499, virüsle yaşayan insanlarda gerçekleştirilen ilk klinik araştırmasında güçlü antiviral etkinlik gösterdi. Ağızdan alınan deneysel ilaç, daha önce antiretroviral tedavi görmemiş katılımcılarda kısa süre içinde viral yükün düşmesini sağladı.

VH4011499 koduyla da bilinen ilacın değerlendirildiği randomize, çift kör ve plasebo kontrollü CINNAMON araştırmasının sonuçları, 29 Temmuz 2026’da Clinical Infectious Diseases dergisinde yayımlandı. Ancak çalışma yalnızca 23 kişiyi ve 10 günlük tek ilaçlı tedavi dönemini kapsadığı için sonuçlar henüz ilacın mevcut HIV tedavilerinin yerini alabileceği anlamına gelmiyor.

HIV’in koruyucu kapsid yapısını hedefliyor

HIV’in çoğalabilmesi için genetik materyalini çevreleyen kapsid adlı protein yapısına ihtiyacı bulunuyor. Kapsid, yalnızca virüsün koruyucu kabuğu olarak görev yapmıyor; HIV’in yaşam döngüsünün farklı aşamalarında da kritik rol üstleniyor.

VH-499, kapsid proteininin işlevlerini bozarak virüsün çoğalma sürecinin hem erken hem de geç aşamalarına müdahale ediyor. Klinik öncesi laboratuvar araştırmalarında ilacın farklı HIV-1 örnekleri karşısında pikomolar düzeylerde güçlü antiviral etkinlik sergilediği bildirilmişti. İlacın HIV taşımayan yetişkinlerde yürütülen ilk Faz 1 araştırması da tekli ve çoklu dozların genel olarak iyi tolere edildiğini göstermişti. Bu çalışmada VH-499’un yaklaşık 51 ila 66 saat arasında değişen uzun bir yarılanma ömrüne sahip olduğu ve CYP3A4 enzimini baskılamadığı ya da uyarmadığı belirlenmişti. Bu özellikler, ilacın ileride daha seyrek dozlanan bir tedavinin parçası olabileceği beklentisini güçlendirdi.

Katılımcılara iki doz verildi

Faz 2a araştırmasına HIV-1 ile yaşayan, viral yükü ölçülebilir düzeyde bulunan ve daha önce antiretroviral tedavi kullanmamış 23 yetişkin alındı. Katılımcıların başlangıçtaki viral yükleri, kan plazmasının mililitresinde 3 bin kopyanın üzerindeydi.

Katılımcıların 20’sine araştırmanın birinci ve altıncı günlerinde 25, 100 veya 250 miligram VH-499 verildi. Geriye kalan üç kişi aynı günlerde plasebo aldı. On günlük tek ilaçlı inceleme döneminin ardından, 11’inci günde bütün katılımcılarda standart HIV tedavisine başlandı.

VH-499 alan üç doz grubunun tamamında viral yük düştü. Başlangıç değerine kıyasla ortalama en yüksek azalma 25 ve 100 miligramlık gruplarda 1,8 log10 kopya/mL, 250 miligramlık grupta ise 2,2 log10 kopya/mL olarak hesaplandı. Logaritmik ölçekteki 2,2 log10’luk gerileme, viral yükte yüzde 99’dan daha büyük bir azalmaya karşılık geliyor.

Araştırmacılar, kandaki ilaç düzeyi yükseldikçe viral yükteki azalmanın da genel olarak güçlendiğini belirledi. Bununla birlikte 25 ve 100 miligram gruplarında ortalama düşüşün aynı çıkması, “doz yükseldikçe etki mutlaka aynı oranda artıyor” biçiminde kesin bir sonuca varılmaması gerektiğini gösteriyor.

Plasebo verilen üç katılımcının viral yükünde ise kayda değer bir azalma görülmedi.

Ciddi yan etki bildirilmedi

Araştırma sırasında kaydedilen yan etkilerin tamamı hafif veya orta şiddetteydi. Ciddi yan etki, tedavinin bırakılmasına yol açan bir olay ya da ölüm bildirilmedi.

VH-499 verilen 20 kişinin 19’unda çalışma sırasında ilaca dirençle ilişkilendirilen yeni genetik mutasyon saptanmadı. Ancak bu sonuç yalnızca 10 günlük takip dönemine dayanıyor. HIV’in ilaç direnci geliştirme kapasitesi göz önüne alındığında, daha uzun süreli ve geniş katılımlı araştırmalar önem taşıyor.

VH-499’un tek başına kalıcı HIV tedavisi olarak kullanılması da planlanmıyor. Araştırmanın yazarları ilacı, başka antiretroviral ilaçlarla birlikte uygulanacak eksiksiz ve uzun etkili bir tedavi rejiminin potansiyel bileşeni olarak değerlendiriyor.

İlaç etkileşimleri açısından avantaj sağlayabilir

VH-499’un dikkat çeken özelliklerinden biri, CYP3A4 enzimi üzerinde belirgin bir engelleyici veya uyarıcı etki göstermemesi. CYP3A4, çok sayıda ilacın vücutta parçalanmasında rol oynadığı için bu enzim üzerindeki etkiler ilaçlar arası etkileşim riskini artırabiliyor.

Aynı sınıftaki lenakapavir ise orta düzeyde bir CYP3A inhibitörü. ABD’de Sunlenca adıyla çoklu ilaca dirençli HIV-1 enfeksiyonunun tedavisinde başka antiretrovirallerle birlikte kullanılan lenakapavir, Yeztugo adıyla da HIV’e karşı temas öncesi korunma amacıyla altı ayda bir uygulanan bir enjeksiyon olarak onaylandı.

ABD Gıda ve İlaç Dairesinin ürün bilgisine göre lenakapavir, CYP3A üzerinden metabolize edilen bazı ilaçların vücuttaki düzeylerini yükseltebiliyor. Bu durum özellikle birden fazla kronik hastalığı bulunan ve çok sayıda ilaç kullanan kişilerde ek değerlendirme gerektirebilir.

Araştırmacılar, VH-499’un ilaç etkileşimi profilinin ilerleyen çalışmalarda doğrulanması hâlinde karmaşık çoklu ilaç kullanımı bulunan kişiler için avantaj sağlayabileceğini düşünüyor.

Sonuçlar umut verici ancak henüz erken

Araştırmanın en önemli sınırlaması, yalnızca 23 katılımcıyla yürütülmesi ve plasebo grubunda sadece üç kişinin bulunması. Ayrıca ilaç iki doz hâlinde verildi ve tek ilaçlı değerlendirme süresi 10 günle sınırlandırıldı. Bu nedenle sonuçlar, VH-499’un uzun vadeli güvenliğini, yıllar boyunca viral baskılama sağlayıp sağlayamayacağını veya mevcut tedavilerden daha etkili olup olmadığını göstermiyor.

Çalışma ViiV Healthcare tarafından finanse edildi ve araştırmacıların önemli bir bölümü ViiV Healthcare ya da GSK çalışanlarından oluşuyor. ViiV Healthcare, GSK’nin çoğunluk hissesine sahip olduğu; Pfizer ile Shionogi’nin de hissedar olduğu bir HIV ilaçları şirketi. Finansman ve araştırmacı bağlantıları makalede açıklanmış olsa da bulguların bağımsız ekiplerce yürütülecek daha geniş araştırmalarla desteklenmesi önem taşıyor.

VH-499’un gerçek klinik değeri, daha fazla katılımcının yer aldığı ve ilacın standart tedavilerle doğrudan karşılaştırıldığı ileri aşama çalışmalarda ortaya çıkacak. Başarılı Faz 2a sonucu önemli bir başlangıç olsa da ilaç henüz deneysel aşamada; onaylanmış, reçete edilebilir bir HIV tedavisi değil.

Derleyen: Yağmur Saatcı